Καινοτομία και συμμετοχική οικονομία

Η κοινωνία νομίζει ότι εφόσον ο καλλιτέχνης δεν έχει έσοδα από πνευματικά δικαιώματα, αφού όλα κυκλοφορούν ελεύθερα στο ίντερνετ, δεν θα μπορεί να έχει άλλο εισόδημα. Σε αυτό το πλαίσιο παρατηρούμε διεθνώς κάποιες κινήσεις περιορισμού της ελεύθερης διακίνησης αρχείων και ψηφιακών πληροφοριών στο πλαίσιο των οποίων έκλεισε και αντίστοιχο γνωστό ελληνικό σάιτ.

Η αλήθεια είναι ότι οι δημοσιογράφοι, οι συγγραφείς, οι μουσικοί κτλ πλήττονται περισσότερο επειδή η οικονομία μας λειτουργεί ακόμη με το παλαιό χρηματικό μοντέλο της αγοράς. Δεν υπάρχει ακόμη η θέληση,  η εμπειρία και οι κοινωνικές δομές για ένα τολμηρό βήμα προς τα εμπρός ή για την εφαρμογή κάτι διαφορετικού, κυρίως δεν το επιτρέπουν οι παράλογες και υπερβολικές ανάγκες και απαιτήσεις των ιδιοκτητών και των εταιρειών-μεσαζόντων π.χ. δισκογραφικές εταιρείες ή εκδοτικά/τηλεοπτικά συμφέροντα τα οποία ξέρουν ότι έχουν την εξουσία να επηρεάζουν έμμεσα.

Το 2009 ζήσαμε την χρεοκοπία της διάσημης εγκυκλοπαίδειας Britannica η οποία έβαλε λουκέτο επειδή δεν μπορούσε να αντεπεξέλθει στον ανταγωνισμό της ποιοτικότερης, μεγαλύτερης και αξιολογότερης Wikipedia που γράφεται εθελοντικά από τους χρήστες σε όλο τον κόσμο. Μιας δωρεάν προσπάθειας όπου οι χρήστες αυτοί εργάζονται χωρίς αμοιβή για έναν κοινό σκοπό χωρίς να έχουν άμεση καθοδήγηση, μέσο επιβολή ή εργοδότη!

Μα αυτό είναι καταπληκτικό! Κάθε σπίτι μπορεί να έχει την γνώση όλου του κόσμου μέσα στο γραφείο του, χωρίς να πληρώσει για να αγοράσει μια εγκυκλοπαίδεια και χωρίς να χρειάζεται να καταστρέφεται η φύση για να τυπώνονται πληροφορίες στο χαρτί. Η γνώση όλου του κόσμου μπορεί να υπάρχει μέσα σε όλα τα σπίτια. Πότε η ανθρωπότητα είχε ξανά μια τέτοια δυνατότητας;

Το σημαντικότερο όμως δεν είναι αυτό. Το σημαντικότερο είναι να βρούμε το τι κάνει τους ανθρώπους να γράφουν στην Wikipedia προσθέτοντας περιεχόμενο και κείμενα, και πώς είναι δυνατόν να έχει βρεθεί ένα μοντέλο μέσω του ίντερνετ όπου όλοι αυτοί οι χιλιάδες άνθρωποι συντονίζονται εθελοντικά και πανεύκολα χωρίς χρηματική αμοιβή, καταπίεση ή διεύθυνση. Και το ίδιο δεν γίνεται μόνο στην περίπτωση της Wikipedia αλλά και για την δημιουργία πολλών εφαρμογών ανοιχτού κώδικα που έχουν καταλήξει στα πιο αξιόπιστα προγράμματα που έχουν δυσκολέψει τις μεγάλες εταιρείες λογισμικού. Το ίδιο γίνεται και στα blogs ή σε ενημερωτικές ιστοσελίδες που έχουν δυσκολέψει αφόρητα τις εφημερίδες.

Έτσι από τη μια έχουμε τα λεγόμενα πρότυπα της αγοράς που γνωρίζουμε και από την άλλη τα κοινωνικά πρότυπα της εθελοντικής προσφοράς. Αν κάποιος έλεγε τέτοιες κουβέντες την δεκαετία του 1990 που οι ταύροι της Wall Street ήταν ακόμη αφηνιασμένοι ενώ το ίντερνετ ήταν ακόμη στα σπάργανα, όλοι θα έλεγαν ότι είναι τρελός. Στο κάτω, κάτω το ισχυρότερο επιχείρημα υπερ της αγοράς και του καπιταλισμού ήταν πάντοτε το κίνητρο δράσης που έδινε στους ανθρώπους.

Προς το παρόν όλοι οι παλαιοί φορείς της οικονομίας προσπαθούν να εκμεταλλευτούν το νέο αυτό εθελοντικό δυναμικό για να κερδίσουν κάποια από τα χρήματα που χάνουν από αυτό το δωρεάν "κίνημα" της συμμετοχικής οικονομίας. Το ίδιο κάνουν και άλλες εταιρείες λογισμικού η άλλων προιόντων. Οι εξελίξεις όμως είναι ραγδαίες, τα δωρεάν προιόντα είναι σχεδόν πάντοτε καλύτερα και θριαμβεύουν κλείνοντας τελειωτικά τα προιόντα της παλαιάς οικονομίας που ούτε μπορούν ουτε έχουν το πλαίσιο προσαρμογής.

Οι λύσεις είναι απλούστατες. Εύκολα θα μπορούσαν για παράδειγμα να καταργηθούν οι μεσάζοντες και να αναλάβει το κράτος να χρηματοδοτεί με μορφή χρήματος μέσω των τηλεπικοινωνιακών τελών ή άλλων κοινωνικών πηγών (σε παρόντες όρους) άμεσα τους καλλιτέχνες ή τους δημοσιογράφους που είτε θα διαβάζονται από τις σελίδες τους ή τα τραγούδια θα έχουν τα περισσότερα downloads!

Αυτό θα δημιουργούσε μια άλλου είδους δημοκρατία με τις αρχές μιας πιο δίκαιης και ίσης οικονομίας χωρίς υπερβολές. Σε μια άλλη οικονομία (σε μελλοντικούς όρους) θα μπορούσαν οι καλλιτέχνες ή π.χ. οι δημοσιογράφοι να λαμβάνουν κοινωνικά δικαιώματα χρήσης με τα οποία θα μπορούν να προμηθεύονται προϊόντα και υπηρεσίες για να ζουν. Αυτό προϋποθέτει ασφαλώς άλλη κοινωνική οργάνωση. Πάντως το κοινωνικό και παραγωγικό προϊόν θα διανέμεται άριστα αφού το ρόλο των μεσαζόντων που παρείχαν θεωρητικά τεχνογνωσία (επιχειρήσεις) θα αναλάβουν πλέον δωρεάν και πιο αποτελεσματικά ιντερνετικοί αλγόριθμοι με βάση τις αρχές της άμεσης δημοκρατίας και δικαιοσύνης!!

Βεβαίως δεν μπορεί κανείς να σχεδιάσει μια ολόκληρη νέα οικονομία όπως ακόμη και την τωρινή δική μας επί χάρτου ή στο εργαστήριο. Βλέπουμε όμως ότι μπορεί να γίνει μια νέα αρχή με βάση κάποιες αρχές που έως σήμερα μας ήταν άγνωστες και των οποίων τη σπουδαιότητα και προοπτικές ελάχιστοι έχουν αντιληφθεί.

Για παράδειγμα, το παγκοσμίως νούμερο ένα περιοδικό για θέματα τεχνολογίας , το WIRED, θεωρεί μεταξύ σοβαρού και αστείου ότι η εξέλιξη του web, ιδίως την τελευταία δεκαετία, θα πρέπει να καταγραφεί στην ιστορία του σοσιαλισμού:

1516 Thomas More's Utopia

1794 Thomas Paine's The Age of Reason

1825 First US commune

1848 Marx & Engels' The Communist Manifesto

1864 International Workingmen's Association

1903 Bolshevik Party elects Lenin

1917 Russian Revolution

1922 Stalin consolidates power

1946 State-run health care in Saskatchewan

1959 Cuban Revolution

1967 Che Guevara executed

1973 Salvador Allende deposed

1980 Usenet

1985 Mikhail Gorbachev's glasnost

1991 Soviet Union dissolves

1994 Linux 1.0

1998 Venezuela elects Hugo Chavez

1999 Blogger.com

2000 Google: 1 billion indexed pages

2001 Wikipedia

2002 Brazil elects Lula da Silva

2003 Public Library of Science

2004 Digg

2005 Amazon's Mechanical Turk

2006 Twitter

2008 Facebook: 100 million users

2008 US allocates $700 billion for troubled mortgage assets

2009 YouTube: 100 million monthly US users

Κάποιοι άλλοι παρομοιάζουν τους χρήστες κάποιων διαδικτυακών προγραμμάτων παγκοσμίως με τον πληθυσμό χωρών που φτάνει τα εκατομμύρια.... 

Όπως όμως ο καπιταλισμός φτιάχτηκε πάνω σε κάποιες αρχές που κινητοποιούσαν κάποια ατομικά μας ένστικτα έτσι και η συνεργατική οικονομία βασίζεται σε κάποιες άλλες αρχές που οι επιστήμονες μόλις τώρα αρχίζουν να αντιλαμβάνονται. Αρχές οι οποίες ασφαλώς δεν ισχύουν μόνο μέσα στο ίντερνετ αλλά μπορούν σιγά, σιγά να επεκταθούν σε όλη την πραγματική και καθημερινή ζωή.

Για παράδειγμα ο Dan Ariely, καθηγητής συμπεριφοριστικών οικονομικών στο MIT, διεξάγει πειράματα που δείχνουν ότι ο άνθρωπος κινητοποιείται από έναν κοινωνικό σκοπό καλύτερα από ότι κινητοποιείται με τα χρήματα. Σε αυτό το πλαίσιο ορίζει  τα κοινωνικά πρότυπα όπως καθορίζονται και περιλαμβάνουν φιλικές χάρες που ζητάει ο κάθε άνθρωπος από τον άλλο: Μπορείς να κρατήσεις το παιδί μου για μισή ώρα, μπορείς να με βοηθήσεις να μετακινήσω αυτό τον καναπέ; Τα κοινωνικά πρότυπα είναι συνήθως θερμά και ασαφή. Είναι κάτι που ο άλλος χαίρεται να κάνει για να σε βοηθήσει χωρίς να απαιτεί κάτι συγκεκριμένο από εσένα. Αντίθετα, στα πρότυπα της αγοράς τα πάντα είναι αυστηρά καθορισμένα, οι μισθοί, οι τιμές, τα επιτόκια, οι εμπορικές συναλλαγές γενικότερα, ό,τι είναι αντικείμενο διαπραγμάτευσης με άμεσες ανταμοιβές, αυτό που βλέπετε αυτό παίρνετε, με λίγα λόγια οι συναλλαγές στον εμπορικό κόσμο.

Σε πείραμα που διεξήγαγε ο καθηγητής Τζέιμς Χεύμαν του Σαιντ Τόμας με τον Νταν Αριέλυ  του ΜΙΤ παρουσίασαν στους συμμετέχοντες στην αριστερή πλευρά μιας οθόνης ενός υπολογιστή έναν κύκλο και στη δεξιά ένα τετράγωνο. Οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να σύρουν όσους περισσότερους κύκλους γινόταν μέσα στο τετράγωνο σε ένα καθορισμένο χρονικό διάστημα (π.χ. πέντε λεπτά). Η μια ομάδα έλαβε $5 γι' αυτή την εργασία πριν ξεκινήσει το πείραμα και ενημερώθηκαν ότι η εργασία θα διαρκούσε 5 λεπτά. Σε μια δεύτερη ομάδα δόθηκαν πολύ λιγότερα χρήματα (λιγότερα από τα μισά της πρώτης) και σε μια τρίτη ομάδα η εργασία παρουσιάστηκε ως ένα κοινωνικό αίτημα χωρίς καμία άλλη ανταμοιβή, απλώς τους ζητήθηκε να το κάνουν ως χάρη.

Τα αποτελέσματα έδειξαν ότι η ομάδα που είχε λάβει μεγαλύτερη αμοιβή ($5) έσυρε κατά μέσο όρο 159 κύκλους μέσα στα τετράγωνα. Η δεύτερη ομάδα με την πολύ μικρότερη αμοιβή έσυρε κατά μέσο όρο 101 κύκλους. Είναι σαφές ότι η πρώτη ομάδα είχε μεγαλύτερο κίνητρο. Η τρίτη ομάδα όμως έσυρε 168 κύκλους, περισσότερους από τις ομάδες που λειτούργησαν με τα πρότυπα της αγοράς. Οι συμμετέχοντες εργάστηκαν περισσότερο υπο την επίδραση των κοινωνικών προτύπων, την εθελοντική χάρη δηλαδή που τους ζητήθηκε.

Έχουν γίνει πολλά παρόμοια πειράματα που βεβαίως δεν αποδεικνύουν τελεσίδικα τίποτα αλλά πάνω από την οποιαδήποτε θεωρία είναι η πράξη. Δεν μας απέδειξε κανείς ότι το δημοκρατικό πολίτευμα λειτουργεί καλύτερα από το αυταρχικό, ούτε ότι η φεουδαρχία ήταν χειρότερη θεωρητικά από την ελεύθερη οικονομία. Αυτά τα βρήκαμε στην πράξη με πειραματισμούς, αποτυχίες και επαναστάσεις. 

Έτσι και τώρα, η τεχνολογία έφτασε σε ένα τόσο υψηλό σημείο όπου μέσω αυτής μπορούν χιλιάδες άνθρωποι να λειτουργούν ταυτόχρονα και με άριστο συντονισμό χωρίς καταπίεση και χωρίς αμοιβή. Η αξία του δωρεάν αν συντονιστεί μέσω του κράτους μπορεί να απελευθερώσει πόρους στην οικονομία και να προσφέρει μεγαλύτερη κατανομή προς όλους με πιο δίκαιο και αποτελεσματικό τρόπο. 

Τα συμπεριφοριστικά πειράματα που δείχνουν ότι ο άνθρωπος λειτουργεί καλύτερα με βάση τα κοινωνικά πρότυπα παρά με τα πρότυπα της αγοράς οδηγούν στο συμπέρασμα ότι όλα αυτά πρέπει κανείς να τα δει πιο σοβαρά από όσο έως τώρα νομίζαμε. Προς το παρόν οι δύο τομείς λειτουργούν παράλληλα ή καμιά φορά όταν ανακατεύονται - όπως έχει δείξει και ο Arielly- τα αποτελέσματα δεν είναι καλά. Αντίθετα τα κοινωνικά πρότυπα από μόνα τους, χωρίς την παρεμβολή των προτύπων της αγοράς, φαίνονται να είναι πολύ πιο αποτελεσματικά από τα πρότυπα της αγοράς σε μια εποχή που η πραγματική παραδοσιακή οικονομία δείχνει να έχει χτυπήσει το ταβάνι και νοηματικά και κοινωνικά και οικονομιστικά-διαχειριστικά. 

Οι εφαρμογές των κοινωνικών προτύπων που βασίζονται στην εθελοντική επίτευξη είναι άπειρες. Ήδη θα μπορούσαμε να έχουμε πολλές κοινωνικές εφαρμογές με την αρχική καθοδήγηση και προτροπή  του κράτους. 

Έτσι κανένας π.χ. επιχειρηματίας δεν θα μπορεί να επιβάλλει τι μουσική θα παίζεται στο ραδιόφωνο (ανάδειξη συγκεκριμένων καλλιτεχνών και θάψιμο άλλων), ποιοι πολιτικοί θα είναι πιο δημοφιλείς, ή τι θα δημοσιεύεται και τι όχι. Αυτό θα το αποφασίζει το κοινό. Στους μεγάλους αριθμούς η δημοκρατία τείνει να είναι πολύ αποτελεσματική όπως είχε σοφά καταλάβει ήδη από την αρχαιότητα ο Αριστοτέλης που όπως και ο Πρωταγόρας πίστευαν όχι απλά στην δημοκρατία αλλά και στο ότι οι πολλοί μέτριοι μπορούν να είναι αποτελεσματικότεροι και καλύτεροι από τους λίγους άριστους. Κάτι που αποδεικνύεται σήμερα μέσα από την κοινωνική δικτύωση και την ανώτερη αποτελεσματικότητα του ίντερνετ.

Η φιλοσοφία όμως της άμεσης δημοκρατίας η οποία σε αντίθεση με ό,τι πίστευε ο Μαξ Βέμπερ δεν ήταν τεχνικά δυνατή και πολιτικά επιθυμητή, είναι σήμερα και τεχνικά δυνατή μέσω του ίντερνετ και πολιτικά εφικτή αφού τείνει να διαμορφωθεί μια παγκόσμια κοινωνική τάξη μικρομεσαίων που έχουν πρόσβαση στο ίντερνετ.  Σύντομα θα αποτελεί αναφαίρετο δικαίωμα ενός πολίτη να έχει δωρεάν πρόσβαση στο ίντερνετ και βασική του υποχρέωση να διατηρεί μια προσωπική ιστοσελίδα.

Ασφαλώς σε έναν τέτοιο κόσμο οι μεγάλοι καλλιτέχνες θα απολαμβάνουν μεγάλη δόξα αλλά όχι και άπειρους οικονομικούς πόρους όπως σήμερα. Το ίδιο και οι μεγάλοι αθλητές ή οι μεγάλοι καινοτόμοι. Αυτό δε νομίζω ότι θα πειράξει τις σημερινές μικρομεσαίες τάξεις. Άλλωστε η δόξα εξαγοράζει τα πάντα. Θα πειράξει όμως πολύ τις ανώτερες τάξεις και την ελιτ που θα δει τα ακραία οικονομικά της προνόμια να καταρρέουν και να χάνονται κάτω από το πλαίσιο μιας συμμετοχικής δωρεάν οικονομίας και στα πλαίσια ενός παραγωγικού εθελοντισμού που θα παράγει αποτελέσματα προς όλους.Ήδη έχουν υπάρξει θεωρίες πάνω στην καινοτομία που δείχνουν ότι αυτή, ακόμη και σήμερα με τα πρότυπα της αγοράς, δεν ωφελείται όσο πιστεύουν κάποιοι με την προστασία των πνευματικών δικαιωμάτων, πόσο μάλλον στην περίπτωση που αναφέρω (για περισσότερα στο θέμα αυτό δείτε το ελεύθερο βιβλίο  με αρχική έκδοση από το MIT press: http://web.mit.edu/evhippel/www/democ1.htm).

Αυτό το κομμάτι της ελίτ άλλωστε που ενδιαφέρεται για το δικό της και μόνο βραχυπρόθεσμο οικονομικό συμφέρον είναι εκείνη που αντιδρά περισσότερο στις  όποιες προτεινόμενες αλλαγές και προσπαθεί με κάθε μέσο να καταστείλει το κίνημα της συμμετοχικής οικονομίας και του δωρεάν κρύβοντας απο την κοινή γνώμη τις πραγματικές του δυνατότητες.

Συνεπώς, οι σημερινές δυσλειτουργίες παρατηρούνται όχι επειδή το ίντερνετ, η συμμετοχική οικονομία και οι νέες μορφές οργάνωσης των ανθρώπινων δράσεων δεν είναι αποτελεσματικές ή κλέβουν δικαιώματα. Οι δυσλειτουργίες υπάρχουν επειδή εμποδίζουν την εξέλιξη συγκεκριμένα οικονομικά συμφέροντα που επηρεάζουν δυσανάλογα τις πολιτικές εξουσίες γνωρίζοντας καλά ότι ο μελλοντικός πιθανός κόσμος που έρχεται δεν μπορεί να χωρέσει το μονοπώλιο της τεχνογνωσίας. Επίσης αυτός ο νέος κόσμος δεν μπορεί να χωρέσει τα άδικα και συχνά αντικοινωνικά περιθώρια κέρδους πολλών επιχειρήσεων.

Το κόμμα των πειρατών που ιδρύθηκε το 2006 στη Σουηδία για να προστατεύσει τις διαδικτυακές ελευθερίες κινείται προς την κατεύθυνση που αναφέρω. Οι προοπτικές είναι πολύ μεγάλες και η κοινή γνώμη δυστυχώς είναι σκόπιμα ανενημέρωτη.

Για περισσότερες πληροφορίες δείτε τα εξής κείμενα με βάση τα οποία γράφτηκε και το παρόν κείμενο: 

1) Η δημοκρατικοποίηση της καινοτομίας

2) Το κόστος των προτύπων της αγοράς (Predictably Irrational) Dan Ariely

3) Τα κομμούνια του διαδικτύου

4) Οι προϋποθέσεις της ριζοσπαστικής δημοκρατίας

5) Dan Ariely