Αποχαιρετισμός στον Κώστα Αξελό

Αισθάνθηκα παράξενα, στις αρχές του 2001, όταν μου ειδοποίησαν από τις εκδ.Καστανιώτη ότι ο Κώστας Αξελός βρισκόταν στην Αθήνα για λίγες μέρες και ήθελε να με γνωρίσει προσωπικά.  Δύο μήνες πριν,  είχε κυκλοφορήσει η μετάφραση που είχα κάνει στο βιβλίο του "Ο Μαρξ, Στοχαστής της Τεχνικής",  με την πολύτιμη βοήθεια της επιμελήτριάς μου, της συντρόφου του, κας Κατερίνας  Δασκαλάκη.  Δεν φοβόμουν ότι ο φιλόσοφος  θα παραπονιόταν για αδεξιότητες της μετάφρασης, η Κατερίνα είχε λύσει όλους τους μεταφραστικούς γρίφους μου,  αλλά αισθανόμουν παράξενα, κάποιο δέος...

Τον συνάντησα, λίγες μέρες αργότερα, και δεν θα ξεχάσω ποτέ την εντύπωση που μου προκάλεσε, πρώτα απ' όλα η απλότητα, η ευγένεια και  η ευρυμάθειά του.  Ήθελε να με συγχαρεί για τη μετάφρασή μου -πρώτη φορά μου συνέβη κάτι τέτοιο στη μεταφραστική μου καριέρα-  και στη συνέχεια συζητήσαμε πολλά και διάφορα. Θα προσπαθήσω να σας μεταφέρω τα πιο σημαντικά από αυτά, αφού κρίνω ότι είναι ιδιαίτερα επίκαιρα.

Ο Κώστας Αξελός γεννήθηκε το 1924 και έγινε κομμουνιστής σε ηλικία 17-18 ετών. Έλαβε μέρος στην Αντίσταση, συνελήφθη κατά τη διάρκεια των Δεκεμβριανών, υπέστη το βασανιστήριο της εικονικής εκτέλεσης (όπως και ο Ντοστογιέφσκι, τον οποίο λάτρευε),  μεταφέρθηκε στη συνέχεια σε στρατόπεδο συγκέντρωσης από όπου δραπέτευσε. Βίωσε την πιο τραγική περίοδο της χώρας μας στον 20ο αιώνα. Δεν γράφω βιογραφικό, τα λέω αυτά για να εξηγήσω ότι, μεταφράζοντας το βιβλίο του, το οποίο ήταν στην πραγματικότητα η μία από τις  δύο διδακτορικες διατριβές του (1959) στο πανεπιστήμιο της Σορβόνης (η άλλη ήταν: ο  Ηράκλειτος και η Φιλοσοφία), και ξέροντας το ιστορικό του, είχα ψυχολογήσει αρκετά καλά το συγγραφέα, καταλαβαίνοντας ότι είχε πάθος με τα Χειρόγραφα του 44. Μου το επιβεβαίωσε περίτρανα και αφού περάσαμε σε μια αναπόφευκτη σύντομη κριτική των κομμουνιστικών κομμάτων, κυρίως το Γαλλικό, τον ρώτησα να μου πει για την τεχνική, τι σκεφτόταν σήμερα (2001).

Πολύ φοβόταν ότι η υπέρμετρη ανάπτυξή της θα έβλαπτε σοβαρά τη φαντασία μας - και θα μας έκανε πιο τεμπέληδες- και θέλησε να ξεκαθαρίσει ότι η ανάπτυξη της τεχνικής, όπως μαθαίνουμε εξάλλου και από την Ιστορία, δεν σημαίνει και ανάπτυξη του ανθρώπου.  Επανήλθε στη συνέχεια στον  Μάρξ, ο οποίος κατά την άποψή του, είναι ο τελευταίος φιλόσοφος γιατί οι ερωτήσεις του δεν έχουν ακόμη απαντηθεί, παραμένουν αναπάντητες και ανοιχτές σε περαιτέρω ερμηνείες. Με το φως των όσων  σκέφτηκε ένας στοχαστής, μπορούμε να δούμε κι εμείς τα τυχόν κενά και χάσματα της σκέψης του... 

Με άλλα λόγια, όσο πιο πλούσια είναι μια σκέψη, τόσο περισσότερο περιέχει ερωτήματα που δεν είχαν ποτέ διατυπωθεί πριν από αυτήν. Πολύ με εντυπωσίασε αυτή η διαπίστωση και με υποχρέωσε να την ξανασκεφτώ αργότερα, για να καταλάβω καλύτερα τι σημαίνει κριτική.  Κρίνω στ' αλήθεια κάποιον όταν θέτω ερωτήματα που αυτός με υποχρέωσε να θέσω; Αν όντως τον κρίνω, η κριτική σημαίνει κάτι πολύ καλό. Δεν κρίνουμε κάτι που είναι άχρηστο, αυτό το πετάμε στα σκουπίδια αν είμαστε λίγο νοικοκύρηδες, κρίνουμε αυτό που αξίζει, αυτό που μας αρέσει πολύ...

Πρέπει να προσθέσω εδώ ότι ο  Κώστας Αξελός επέμενε, σε όλη τη διάρκεια της ζωής του, ότι η φιλοσοφική σκέψη του Μαρξ παραμένει άγνωστη, ιδιαίτερα άγνωστη, παρά τα άπειρα βιβλία που αναφέρονται σε αυτήν. Τα περισσότερα από αυτά είτε είναι συνδεδεμένα με συγκεκριμένες ιστορικές συνθήκες είτε είναι υπερβολικά δογματικά. Πιστεύει ότι  τα μεγάλα ερωτήματα παραμένουν αναπάντητα και ίσως αυτό να σημαίνει ότι δεν θέσαμε σωστά τα ερωτήματα ή ίσως πάλι, να μην τα θέσαμε όλα.

Όπως το διατύπωσε ο ίδιος, στον Επίλογο του βιβλίου του για τον Στοχαστή της Τεχνικής, που είχα τη χαρά να μεταφράσω, "Τα μεγάλα ερωτήματα παραμένουν πάντα ανοιχτά και δεν επιδέχονται μονοσήμαντης λύσης. Ο Μαρξ μπόρεσε κατά καιρούς να αναδείξει την προβληματική των ίδιων του των προοπτικών. Προδιαγράφει τον κόσμο της σχεδιασμένης και πλανητικής τεχνικής -απαλλαγμένο από κάθε εκμετάλλευση, αλλοτρίωση και γραφειοκρατία. Αυτός, ο μανιώδης εχθρός της ιδεολογίας και της ουτοπίας, δεν παύει να προδιαγράφει έναν ενιαίο και σφαιρικό κόσμο, φτιαγμένο από και για τον άνθρωπο. Αλλά αυτός ο κόσμος δεν ενέχει αυτό που τον θέτει υπό ερώτηση. Και τα άλυτα ερωτήματα δεν φαίνεται να ανήκουν μόνο στις πρώτες φάσεις της πραγμάτωσης του σοσιαλισμού και του κομμουνισμού."

Είναι άραγε τυχαίο που κάποιοι άνθρωποι προτιμούν να δώσουν  συγχαρητήρια, όχι στον εκδότη, αλλά στον, συνήθως αφανή ήρωα, μεταφραστή του βιβλίου τους; Που διατηρούν σε βαθιά γεράματα, όχι απλή διαύγεια, αλλά οξύνοια και χιούμορ;  Διαβάζω στις εφημερίδες ότι έφυγε ο τελευταίος 'Ελληνας στοχαστής ή φιλόσοφος και αισθάνομαι παράξενα,  ένα μούδιασμα,  ένα κενό...  Θέλω να αποχαιρετίσω από εδώ έναν πανάξιο συμπατριώτη και να τον ευχαριστήσω για τη μεγάλη τιμή που μου έκανε.