H KAO, τo Μόντραγκον και o Σοσιαλισμός
22 Αυγ 11 - 16:17Το παρόν κείμενο αποτελεί μία προσπάθεια κριτικής τοποθέτησης στην πρόταση για μία Κοινωνικά Αλληλέγγυα Οικονομία (ΚΑΟ) όπως αυτή αναπτύχθηκε σε πρόσφατο κείμενο του αγαπητού Κ. Νικολάου και στα συνοδευτικά αναλυτικά σχόλια του Λ. Αγγέλου.
Γι’ αυτό και θεωρώ απαραίτητη για την κατανόηση της παρούσας ανάρτησης τη προηγούμενη μελέτη της πρότασης του Κ. Νικολάου για την ΚΑΟ (βλ εδώ: Η κρίση και η Κοινωνική Αλληλέγγυα Οικονομία | Enet Διάλογοι http://bit.ly/qKtqhO).
Οφείλω να ευχαριστήσω αμφότερους για την προθυμία και την πληρότητα των απαντήσεων τους που επιτρέπουν με το παρόν ποστ τη συνέχεια ενός πολύ ενδιαφέροντος και πολιτισμένου διαλόγου παρά τα ‘κενά αέρος’ των θερινών διακοπών. Ακόμη εκ προοιμίου να διευκρινίσω – προς αποφυγή παρεξηγήσεων - ότι οι ιδεολογικές διαφορές που διατυπώνω σχετικά με το αν η ΚΑΟ αλλάζει ή όχι τις καπιταλιστικές παραγωγικές σχέσεις, καθόλου δεν ακυρώνουν τη ευμενή υποδοχή που θεωρώ πως πρέπει να έχουν οι προσπάθειες ανάπτυξης του συνεταιριστικού κινήματος και τον θετικό ρόλο που μπορεί να διαδραματίσει η κίνηση ΠΡΟΣΚΑΛΩ στη χώρα μας.
Απευθύνθηκα τότε και στους δύο συνομιλητές για θέματα που εκτίμησα πως οι απόψεις τους δεν συμπίπτουν όχι επειδή πίστεψα ότι θα έπρεπε να εκφράζονται ενιαία υπακούοντας σε κάποιο είδος δημοκρατικού συγκεντρωτισμού της κίνησης ΠΡΟΣΚΑΛΩ (στην οποία ενεργητικά συμμετέχουν), αλλά γιατί θεώρησα πως αφορούν ζητήματα που καλύπτει η ιδρυτική διακήρυξη αρχών της κίνησης και αποτελούν σημεία κλειδιά για την κατανόηση των στόχων του συνεργατικού κινήματος. Αναφέρθηκα, λοιπόν, στο ζήτημα της συμπληρωματικότητας ή αντιπαλότητας της ΚΑΟ με τον καπιταλισμό, στο ζήτημα της κερδοφορίας ή μη της ΚΑΟ σε συνάρτηση με τον βασικό στόχο που εξυπηρετεί και, τέλος, στο υπόδειγμα του Μόντραγκον που προβάλλεται τόσο από τους δύο αξιόλογους αναλυτές, όσο και από την ίδια την ιδρυτική διακήρυξη της ΠΡΟΣΚΑΛΩ.
Υπενθυμίζω ότι νιώθω αλληλέγγυος με το συνεργατικό κίνημα, αμφιβάλλω όμως για την ιδεολογική πλατφόρμα και τους στρατηγικούς στόχους που θέτει, κρίνοντας από όσα προβλήθηκαν στον παρόντα διάλογο. Πριν όμως περάσουμε στα πιο σημαντικά ιδεολογικά ζητήματα, θα ήθελα να επισημάνω ορισμένες κατά τη γνώμη μου ανακρίβειες που έχουν λεχθεί.
Για παράδειγμα, αναφέρθηκε η ΚΑΟ ως εμβέλειας ισοδύναμης με το 10% της παγκόσμιας οικονομίας. Αδυνατώ να κατανοήσω από πού προκύπτει ένα τόσο μεγάλο νούμερο. Ποια είναι η πηγή ; Πρόκειται μήπως για απλή εκτίμηση και που βασίζεται ; Ακόμη και αν λάβουμε σαν βάση την απασχόληση των 100 εκατομ. απασχολουμένων σε συνεταιρισμούς κάθε είδους (όχι μόνον παραγωγικούς, αλλά και καταναλωτικούς, πιστωτικούς, αγροτικούς κάθε είδους κλπ) που αναφέρθηκε ότι αντιπροσωπεύει η ΚΑΟ επί συνόλου παγκόσμιας απασχόλησης 3 δις, το ποσοστό συμμετοχής της στην παγκόσμια οικονομία περιορίζεται στο 3,3% αντί του 10%. Με όρους τζίρου (εσόδων), το ποσοστό των εργατικών συνεταιρισμών στην παγκόσμια οικονομία είναι ακόμη χαμηλότερο, αφού για παράδειγμα ο όμιλος Μοντραγκόν είχε έσοδα 14 δις το 2010 όταν μόνον οι 10 μεγαλύτερες εταιρείες στον κόσμο είχαν έσοδα 2800 δις αντίστοιχα ! Όταν το Μοντραγκόν κάνει τζίρο 14 δις, είναι δυνατόν η ΚΑΟ συνολικά σε όλο τον κόσμο να έχει οικονομική δραστηριότητα 7,6 τρις (όσο δηλαδή το 10% της παγκόσμιας οικονομίας) ; Θα έλεγα, λοιπόν, πως αν δεν μιλάμε για συνεταιρισμούς γενικά και κάθε είδους, αλλά για παραγωγικούς συνεταιρισμούς στο πρότυπο της ΚΑΟ (Μοντραγκόν) τότε η συμμετοχή τους στην παγκόσμια οικονομία δεν πρέπει να ξεπερνά το 1% !
Όσον αφορά το ποσοστό των εργαζομένων στους εργατικούς συνεργατισμούς που δεν έχουν δικαίωμα ψήφου, πρέπει να είναι πάνω από 10% που υπολογίζει ο κ. Αγγέλου. Για παράδειγμα, στην αλυσίδα συνεταιρισμών λιανικής EROSKI (βασικό τμήμα του Μοντραγκόν) μόνον το 33% των εργαζομένων είναι και μέτοχοι με δικαίωμα ψήφου. Εκτιμήσεις, δε, τρίτων ανεβάζουν το ποσοστό των εργαζομένων-μετόχων με δικαίωμα ψήφου στο σύνολο του ομίλου στο 85%. Γεγονός, πάντως, είναι πως με την πάροδο του χρόνου αυξάνει το ποσοστό των εργατών-μη μετόχων χωρίς δικαιώματα, γεγονός που βάζει σε σκέψεις για τάση σύγκλισης της ΚΑΟ με το κλασσικό μοντέλο καπιταλιστικής εταιρικής διαχείρισης (για τις ελαστικές σχέσεις εργασίας αναφέρθηκε ο jboy και δεν γνωρίζω τις πηγές του, ούτε εάν ευσταθεί). Επιπλέον, η ερμηνεία περί απουσίας συνεργατικής νοοτροπίας και ανάγκης εκπαίδευσης στην σχετική κουλτούρα ως αιτία της ‘καθυστέρησης’ απόδοσης του μετοχικού και εκλογικού δικαιώματος στο υπόλοιπο 15% των εργαζομένων του Μοντραγκόν δεν νομίζω ότι ακούγεται πειστική. Γιατί το αρχικό 85% που απόκτησε εξαρχής τα δικαιώματα αυτά είχε, άραγε, τέτοια κουλτούρα ; Και εάν ναι, από που την απέκτησε ; Οι περισσότεροι που ξεκίνησαν μία τέτοια προσπάθεια, ξεκίνησαν χωρίς προηγούμενη εμπειρία και γνώση. Συνεπώς, γιατί δύο μέτρα και δύο σταθμά ; Και γιατί αυξάνει διαχρονικά το ποσοστό των «άκληρων» εργαζομένων ;
Σε ανάλογες σκέψεις βαθμιαίας ‘καπιταλιστικοποίησης’ των εργατικών συνεταιρισμών εξωθεί και η τάση διαχρονικής αύξησης της ψαλίδας των μισθών στους συνεταιρισμούς του Μοντραγκόν από 1 προς 2 και 1 προς 3 σε 1 προς 8 και 1 προς 9! Γιατί απ’ ότι πληροφορούμαι, στις καταστατικές αρχές του Μοντραγκόν και γενικότερα των συνεταιρισμών ΚΑΟ η αναλογία δεν πρέπει να ξεπερνά το 3 προς 1. Κάτι νομίζω πολύ σημαντικό εάν θέλουμε να αποφύγουμε το καπιταλιστικό μοντέλο καθετοποίησης στην ιεράρχηση των αμοιβών. Μοντέλο που ούτως ή άλλως οδηγεί στην ανισότητα στη περίπτωση Μοντραγκόν. Γιατί αυτό που δεν ελέχθη καθόλου στην παρουσίαση του προτύπου Μοντραγκόν είναι πως η συμμετοχή των παραγωγών-μετόχων στα κέρδη των συνεταιρισμών είναι ανάλογη του ύψους του μισθού τους. Οπότε εάν κάποιος διευθυντής εισπράττει απολαβές 9 φορές υψηλότερες από αυτές του απλού εργάτη-μετόχου, τότε αντίστοιχα μεγαλύτερη θα είναι και η συμμετοχή του στα κέρδη του συνεταιρισμού. Λόγος που, εξάλλου, δικαιολογεί την ‘αθόρυβη’ τροποποίηση της αρχής «ένας εργαζόμενος, μία μετοχή, μία ψήφος» στην εντελώς διαφορετική αρχή «ένας μέτοχος, μία ψήφος» η οποία εξηγεί αυτό που αποκάλυψε σε σχόλιο του ο κ. Αγγέλου, ότι δηλαδή μπορεί ένας επενδυτής – όπως κάθε μέτοχος – να έχει περισσότερες ‘μερίδες’ στο κεφάλαιο του συνεταιρισμού, όμως δεν δικαιούται πάνω από μία ψήφο.
Και φθάνουμε, έτσι, τώρα στα ζητήματα ουσίας. Υποστηρίχθηκε πως η αρχή της ισότητας που χαρακτηρίζει την ΚΑΟ εδράζεται στην αρχή ‘ένας μέτοχος, μία ψήφος’ και όχι στην ισότητα των μισθών ή στο εύρος της μεταξύ τους ψαλίδας. Όμως, εάν πιστεύουμε πως το είναι καθορίζει την συνείδηση και όχι ανάποδα, θα πρέπει να δεχθούμε πως ένας εργάτης-μέτοχος ενός συνεταιρισμού με πολλαπλάσιες απολαβές και κέρδη από τους υπόλοιπους (λόγω προφανώς της διευθυντικής του θέσης) θα έχει αυξημένη επιρροή και εξουσία στον καθορισμό των προτιμήσεων και επιλογών των υπολοίπων. Όχι μόνο γιατί θα μπορεί να εξαγοράσει κάποιες ψήφους απλών εργατών, αλλά και γιατί λόγω της θέσης του θα μπορεί να επηρεάσει την δική τους ανέλιξη στην ιεραρχία. Πολύ περισσότερο αν η αμεσότητα εκλογής στα διοικητικά όργανα δεν συνοδεύεται από διαρκή και θεσμικά κατοχυρωμένο εργατικό έλεγχο τους. Η ανισότητα πρώτα είναι οικονομική και μετά γίνεται διοικητική, διαχειριστική και πολιτική. Η αρχή ‘ένας μέτοχος, μία ψήφος’ είναι παρόμοια με την αρχή ‘ένας πολίτης, μία ψήφος’ που χαρακτηρίζει όλες τις δημοκρατικές αστικές κοινωνίες. Όπως η δεύτερη καθόλου δεν εμποδίζει την πολιτική χειραγώγηση και την αστική εκμετάλλευση με τη ‘δημοκρατική’ διεύρυνση των ανισοτήτων, έτσι και η συνεταιριστική αυτή αρχή καθόλου δεν εγγυάται την ισότητα στη λήψη των κρίσιμων αποφάσεων των παραγωγών και στη γενικότερη λειτουργία των συνεργατισμών. Πρόκειται για μία τυπική ‘κοινοβουλευτική’ αρχή ισότητας, όχι για μία δομική αμεσοδημοκρατική αρχή που να δικαιολογεί τις ‘ποιοτικά διαφορετικές σχέσεις παραγωγής’ που επικαλούνται οι υποστηρικτές της ΚΑΟ. Εξάλλου, όπως ήδη επισημάναμε, οι περιοδικές (κάθε πότε άραγε ;) συνελεύσεις των εργατών-μετόχων για τον απολογισμό των διευθυντικών οργάνων και για την ενδεχόμενη επανεκλογή των μελών τους δεν συνιστούν σε καμία περίπτωση στοιχείο λειτουργικού και διαρκούς εργατικού ελέγχου.
Λέγεται, επίσης, πως από τη λειτουργία της ΚΑΟ αποκομίζεται μεν κέρδος, αλλά πως αυτή δεν έχει το κέρδος σαν σκοπό. Πως «η ΚΑΟ δεν δουλεύει με στόχο τη ζημία, αλλά βασικός στόχος της είναι η παραγωγή νέων θέσεων εργασίας και η βιώσιμη ανάπτυξη της, όχι η μεγιστοποίηση του κέρδους. Η εργασία έχει τον πρώτο λόγο και ύστερα έρχεται το κεφάλαιο». Και πως αυτό «είναι αποτέλεσμα της ανατροπής των σχέσεων παραγωγής σε μία επιχείρηση ΚΑΟ», γεγονός που την καθιστά ιδιαίτερα ανταγωνιστική προς την καπιταλιστική επιχείρηση.
Να επισημάνουμε, λοιπόν, πως η βιώσιμη ανάπτυξη αποτελεί λόγω των ανισορροπιών που έχουν ήδη προκληθεί βασικό στόχο του ίδιου του καπιταλισμού προκειμένου να μπορέσει αυτός να επιβιώσει. Και πως οι κεϋνσιανές συνταγές που κατά καιρούς ακολουθούνται με τον κρατικό παρεμβατισμό και την επιβολή περιορισμών και ρυθμίσεων στη λειτουργία των αγορών εξυπηρετεί ακριβώς αυτόν τον στόχο: περιορίζουν την ανεξέλεγκτη ιδιωτική συσσώρευση κερδών (μεγιστοποίηση κερδών) για να την καταστήσουν.. βιώσιμη. Συνεπώς, η καπιταλιστική ‘μεγιστοποίηση των κερδών’ είναι πάντα υπό όρους συστημικής βιωσιμότητας, κάτι που φαίνεται η ΚΑΟ να έχει ανάγει σε αρχή της. Αυτό όμως δεν αρκεί για να την διαφοροποιήσει ποιοτικά από τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής που επίσης κατά περιόδους φροντίζει για βασικές κοινωνικές ανάγκες με ανάλογες παροχές (βλ επέκταση ή σμίκρυνση με παράλληλη αναμόρφωση κράτους πρόνοιας). Από εκεί και πέρα δεν νομίζω πως στόχος των συνεταιρισμών είναι η παραγωγή νέων θέσεων εργασίας, αλλά η αύξηση των ωφελειών για τους παραγωγούς-μετόχους που τον αποτελούν. Όταν το 70% του πλεονάσματος πηγαίνει στους ατομικούς λογαριασμούς των μετόχων, το 20% στα αποθεματικά του συνεταιρισμού και μόνον 10% για τις ανάγκες της κοινότητας, είναι νομίζω προφανές πως βασικός στόχος της ΚΑΟ είναι ο ιδιωτικός πλουτισμός των παραγωγών-μετόχων της. Εξάλλου, χωρίς τη δημιουργία κερδών ούτε τις άλλες καπιταλιστικές επιχειρήσεις μπορεί η ΚΑΟ να ανταγωνισθεί, ούτε νέες θέσεις εργασίας να δημιουργήσει. Στο επενδυτικό σχέδιο κάθε συνεταιρισμού που διαμορφώνει η διεύθυνση και το δ.σ. του συνεταιρισμού δεν μπορεί να πρυτανεύει ως στόχος η δημιουργία νέων θέσεων εργασίας χωρίς την οικονομική βιωσιμότητα τους, δηλαδή χωρίς την απόδοση κερδών ικανών να τις στηρίξουν. Εξ ου και η παραδοχή ότι «δεν μπορεί όποιος θέλει να πάει και να πιάσει δουλειά στις επιχειρήσεις ΚΑΟ» (Λ. Αγγέλου).
Πρώτα, λοιπόν, έρχεται η κερδοφορία και μετά η δημιουργία απασχόλησης, όπως πρώτα έρχεται η πρόσληψη εργαζομένων και μετά η απόδοση σε αυτούς της ιδιότητας του μετόχου. Για την οποία ιδιότητα, αξίζει να σημειωθεί, πως ο εργάτης καταβάλλει ένα ποσό (4.500 στερλίνες το 1996 για Μόντραγκον) που ισοδυναμεί με την ατομική του συνδρομή στο κεφάλαιο του συνεταιρισμού (η κεφαλαιακή συμβολή των εργατών-μετόχων είναι αντίστοιχη με το 12,5% του συνολικού κεφαλαίου του δημιουργούμενου συνεταιρισμού, το υπόλοιπο καλυπτόμενο με δάνεια και κρατική επιχορήγηση). Τέλος, την προτεραιότητα των κερδών επί της δημιουργίας απασχόλησης υποδεικνύει το γεγονός ότι εκτός από το κίνητρο της αύξησης του μισθού στην μεγέθυνση του ατομικού κεφαλαίου κάθε παραγωγού-μετόχου και εκτός από την αύξηση του κεφαλαίου αυτού κατά το 70% του ετήσιου δημιουργούμενου πλεονάσματος, οι ατομικού λογαριασμοί των μετόχων αναπροσαρμόζονται ετησίως με βάση τον πληθωρισμό και τοκίζονται με 6% επιπλέον, χωρίς να λογαριάζουμε τις λοιπές κοινωνικές ωφέλειες που απολαμβάνουν οι μέτοχοι (ασφάλιση, σύνταξη, υγεία, εκπαίδευση). Βεβαίως, σε τελική ανάλυση η εργασία έχει πάντα τον πρώτο λόγο, αφού χωρίς αυτή δεν είναι δυνατή η παραγωγή πλούτου και κερδών. Αλλά μήπως αυτό δεν ισχύει για κάθε καπιταλιστική επιχείρηση ;
Θα ήθελα τώρα να σχολιάσω τον ισχυρισμό που προβλήθηκε πως η ΚΑΟ είναι ανταγωνιστική προς τον καπιταλισμό επειδή – μεταξύ άλλων – «η ΚΑΟ δεν είχε μέχρι τώρα πολιτική στήριξη, λόγω του ότι οι κυρίαρχες πολιτικές απόψεις που αντιπαρατίθενται είναι ‘πολωμένες’ γύρω από το κράτος και την αγορά», ενώ «η ΚΑΟ είναι μία άλλη πρόταση ριζικά διαφορετική από τις δύο αυτές και μέχρι σήμερα δεν έτυχε της πολιτικής προσοχής που θα έπρεπε» (Λ.Αγγέλου).
Νομίζω πως πολύ απλά ο ισχυρισμός αυτός δεν αληθεύει. Γιατί αν κρίνουμε από το πρότυπο της ΚΑΟ που είναι το Μοντραγκόν, θα διαπιστώσουμε πως η μεγάλη ανάπτυξη του συνεργατικού αυτού ‘καρτέλ’ προωθήθηκε και τονώθηκε εξαρχής χάρις στην πολιτική του ισπανικού κράτους. Συγκεκριμένα, η ισπανική κυβέρνηση πρόσφερε σημαντική υποστήριξη στο εγχείρημα του Μόντραγκον παρέχοντας 12,5% μέχρι 20% του απαιτούμενου κεφαλαίου για τη δημιουργία κάθε νέου συνεταιρισμού, με χαμηλό και σταθερό επιτόκιο. Επίσης υπήρξαν σημαντικές φορολογικές ελαφρύνσεις. Οι συνεταιρισμοί δεν πλήρωναν εταιρικό φόρο για τα πρώτα 10 χρόνια, ενώ ακολούθως πλήρωναν μόλις το 50% του κανονικού συντελεστή που ίσχυε για τις κλασσικές καπιταλιστικές επιχειρήσεις. Τέλος, οι συνεταιρισμοί του Μόντραγκον προστατεύονταν από τον ξένο ανταγωνισμό χάρις σε ελέγχους επί των εισαγωγών. Παρομοίως στην Ελλάδα ενισχύθηκαν οι αγροτικοί συνεταιρισμοί και τώρα ετοιμάζεται ειδική νομοθεσία για την κοινωνική οικονομία που έχει αποτελέσει αντικείμενο μελέτης και της ίδιας της ΠΡΟΣΚΑΛΩ. Τέλος, θα ήταν πράγματι φαινόμενο η ανάπτυξη της ΚΑΟ στο 10% της παγκόσμιας οικονομίας μέσα σε ελάχιστες δεκαετίες χωρίς κρατική στήριξη. Είναι λοιπόν άλλο πράγμα να λέμε πως δεν υπάρχει η δέουσα πολιτική κατανόηση και υποστήριξη της ΚΑΟ και άλλο να μιλάμε για απουσία κρατικής ενίσχυσης και ανεξάρτητης ανάπτυξης της ΚΑΟ. Το δεύτερο εμφανώς δεν ισχύει. Και το ερώτημα που προκύπτει μετά από αυτή τη διαπίστωση, είναι γιατί το καπιταλιστικό κράτος ενισχύει εξαρχής ένα αντικαπιταλιστικό εγχείρημα που μεταβάλλει και ανατρέπει τις καπιταλιστικές παραγωγικές σχέσεις ;
Στο πρόγραμμα της Γκότα του γερμανικού σοσιαλδημοκρατικού κόμματος το 1875 αναφέρεται μεταξύ άλλων το εξής: «Για να ανοίξει τον δρόμο προς τη λύση του κοινωνικού ζητήματος, το Γερμανικό Εργατικό Κόμμα ζητάει να ιδρυθούν παραγωγικοί συνεταιρισμοί, με κρατική βοήθεια κάτω από τον δημοκρατικό έλεγχο του εργαζόμενου λαού. Οι παραγωγικοί συνεταιρισμοί πρέπει να δημιουργηθούν, για τη βιομηχανία και τη γεωργία σε τέτοια έκταση που από αυτούς να ξεπηδήσει η σοσιαλιστική οργάνωση της εργασίας της συνολικής εργασίας».
Στην λασσαλικής έμπνευσης αυτή προσέγγιση του ζητήματος των παραγωγικών συνεταιρισμών σε σχέση με την σοσιαλιστική αλλαγή των παραγωγικών σχέσεων ο Μαρξ απάντησε ως εξής στην «Κριτική του Προγράμματος της Γκότα»: «Η ‘σοσιαλιστική οργάνωση της συνολικής εργασίας’ αντί να ξεπηδά από την επαναστατική πορεία μετατροπής της κοινωνίας, ξεπηδά από την ‘κρατική βοήθεια’ που δίνει το κράτος σε παραγωγικούς συνεταιρισμούς, που τους δημιουργεί αυτό και όχι ο εργάτης. Αυτό είναι αντάξιο της φαντασίας του Λασσάλ, ότι με κρατικά δάνεια μπορεί κανείς να κτίσει μία νέα κοινωνία ακριβώς όπως φτιάχνει έναν καινούργιο σιδηρόδρομο! Από ένα υπόλειμμα ντροπής βάζουν την ‘κρατική βοήθεια’ κάτω από τον δημοκρατικό έλεγχο του ‘εργαζόμενου λαού’… Το ότι οι εργάτες θέλουν να δημιουργήσουν τους όρους της συντροφικής (συνεργατικής, ΚΚ) παραγωγής σε κοινωνική κλίμακα και πρώτα για τη χώρα τους σε εθνική κλίμακα, αυτό σημαίνει μονάχα ότι δουλεύουν για την ανατροπή των τωρινών όρων παραγωγής και δεν έχει τίποτα το κοινό με την ίδρυση συνεταιριστικών οργανώσεων με κρατική βοήθεια. Όσο για τις τωρινές συνεταιριστικές οργανώσεις έχουν κάποια αξία μόνον εφόσον είναι ανεξάρτητα δημιουργήματα των εργατών και δεν τις προστατεύουν ούτε οι κυβερνήσεις ούτε οι αστοί».
Ο Μαρξ, λοιπόν, ήταν σαφώς υπέρ των παραγωγικών συνεταιρισμών. Πρώτο, όμως, θεωρούσε απαραίτητη την αυτονομία τους από το αστικό κράτος. Δεύτερο, δεν πίστευε πως αυτοί αποτελούσαν σοσιαλιστική όαση στην καπιταλιστική έρημο και πως ήταν ικανοί να μεταβάλλουν τις κοινωνικές σχέσεις παραγωγής συνολικά. Βεβαίως, ο Μαρξ δεν έχει το αλάθητο του Πάπα. Εάν, όμως, προσεγγίζει κανείς το ζήτημα της ΚΑΟ από την σκοπιά της κοινωνικής και σοσιαλιστικής αλλαγής, τότε είναι θαρρώ απαραίτητος ένας αντίλογος σε αυτή την μαρξική λογική.
Τέλος, θέλω να αναφερθώ στο κεντρικό επιχείρημα που υποστηρίζει την άποψη πως «στις επιχειρήσεις ΚΑΟ οι σχέσεις παραγωγής έχουν αλλάξει ήδη γιατί οι εργαζόμενοι είναι ιδιοκτήτες των μέσων παραγωγής και παραγωγοί ταυτόχρονα. Εργάζονται για τον εαυτό τους, όχι για κάποιον άλλο που αγοράζει την εργατική τους δύναμη έναντι μισθού και κερδίζει από αυτή την (καπιταλιστική) σχέση παραγωγής». Και συνεπώς δεν υπάρχει εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο.
Στον καπιταλισμό, όπου υπάρχει εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, τρία είναι τα βασικά χαρακτηριστικά του τρόπου παραγωγής: η ατομική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής, η κυριαρχία της αγοράς και του ανταγωνισμού με βάση το κέρδος, και η μισθωτή σχέση εργασίας. Εκτιμώ ότι τα χαρακτηριστικά αυτά παραμένουν κυρίαρχα στη λειτουργία των παραγωγικών συνεταιρισμών. Στην περίπτωση των παραγωγικών συνεταιρισμών υπάρχει συλλογική ατομική ιδιοκτησία στα μέσα παραγωγής. Δεν μπορούμε να μιλάμε για κοινωνική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής αφού αυτά δεν ανήκουν στο σύνολο της κοινωνίας αλλά στους παραγωγούς του συγκεκριμένου συνεταιρισμού. Επιπλέον, δεν ανήκουν στον ίδιο βαθμό στους παραγωγούς που απαρτίζουν τον συνεταιρισμό, αφού η συσσώρευση του ατομικού κεφαλαίου γίνεται αναλόγως του μισθού που καθένας απολαμβάνει βάσει ειδικότητας και θέσης στην επιχείρηση. Η διαχρονικά κλιμακούμενη ανισότητα της μετοχικής σύνθεσης προσομοιάζει προς αυτήν μίας πολυμετοχικής καπιταλιστικής επιχείρησης. Βεβαίως, όπως η μετοχική επιχείρηση αποτέλεσε ιστορικά μία πρώτη μορφή κοινωνικοποίησης μέσα στον καπιταλισμό, έτσι πολύ περισσότερο ο παραγωγικός συνεταιρισμός αποτελεί μία νέα ισχυρότερη ακόμη μορφή κοινωνικοποίησης. Μόνο που παραμένει εντός των αστικών σχέσεων ιδιοκτησίας και παραγωγής. Προϋποθέτει καταβολή κεφαλαίου από τα μέλη του, αποσκοπεί στο μέγιστο κέρδος (βάσει των προδιαγραφών που ο ίδιος θέτει) για να είναι ανταγωνιστικός και να μπορέσει να αναπτυχθεί δημιουργώντας νέες θέσεις εργασίας, και ενεργοποιείται στα πλαίσια της αγοράς και των εμπορευματικών σχέσεων προσλαμβάνοντας εργασία μαζί με το κεφάλαιο που την συνοδεύει. Εφόσον παράγει υπεραξία και πλεόνασμα και πληρώνει μισθούς, υπάρχει μισθωτή εργασία παράλληλα με τη σχέση ατομικής-μετοχικής ιδιοκτησίας. Μπορεί να μην υπάρχει εκμετάλλευση των εργαζομένων από έναν καπιταλιστή, όμως υπάρχει εκμετάλλευση εργαζομένων (το 15% που λέγαμε) και των ίδιων των παραγωγών από τους εαυτούς τους κατά άνισο όμως τρόπο (βλ μεγαλύτερη εκμετάλλευση εργαζομένων από υψηλόμισθους). Στον βαθμό, δε, που είναι ‘άκρως ανταγωνιστικοί’ οι παραγωγικοί συνεταιρισμοί – όπως υποστηρίζεται – και θέτουν εκτός αγοράς κάποιες αντίπαλες καπιταλιστικές επιχειρήσεις, συμβάλλουν φυσικά στην μείωση της απασχόλησης των εργαζομένων στις τελευταίες.
Όπως το αντιλαμβάνομαι, το ‘υβρίδιο’ των παραγωγικών συνεταιρισμών αποτελεί σε μαζική, συλλογική βάση το ισοδύναμο της μικροαστικής τάξης της πόλης (ελεύθεροι επαγγελματίες) και του χωριού (αγρότες) που αν και ήταν ιδιοκτήτες των μέσων παραγωγής εκμεταλλεύονταν την ίδια τους την εργασία για να πλουτίσουν. Όπως αυτές οι τάξεις υπήρξαν οι πρόδρομοι της σύγχρονης αστικής τάξης, έτσι και η μεγέθυνση και εξάπλωση των παραγωγικών συνεταιρισμών στα πλαίσια της ΚΑΟ μπορεί να αποτελέσει το φυτώριο αναγέννησης της καπιταλιστικής συσσώρευσης σε παγκόσμια κλίμακα. Όχι όμως τη γέφυρα για ένα βαθμιαίο πέρασμα στο σοσιαλισμό όπως εικάζεται με τη προτεινόμενη σταδιακή εξάπλωση του συνεταιριστικού κινήματος. Η πάντα χρήσιμη εκπαίδευση των εργαζομένων πάνω στις μέθοδες συλλογικής αυτοδιαχείρισης και έστω περιορισμένου εργατικού ελέγχου δεν επαρκεί για τη σοσιαλιστική μετάβαση. Πολύ περισσότερο επειδή συνοδεύεται από το συλλογικό κίνητρο του ιδιωτικού πλουτισμού και την ανάπτυξη της ανταγωνιστικής νοοτροπίας έναντι των εργαζομένων στις λοιπές καπιταλιστικές επιχειρήσεις.
Πολλά ονόματα έχουν αποδοθεί σε αυτό το είδος συνεταιριστικής επιχειρηματικής ανάπτυξης της ΚΑΟ: σοσιαλισμός της αγοράς, οικονομική δημοκρατία, συντεχνιακός σοσιαλισμός, μικροαστικός σοσιαλισμός κλπ. Αυτό, πάντως, που με βεβαιότητα αξίζει νομίζω να τονισθεί, είναι πως δεν πρόκειται για ποιοτική αλλαγή των παραγωγικών σχέσεων και της καπιταλιστικής οικονομίας. Ελπίζω το θέμα να ξεκαθαρίσει περισσότερο με τον διάλογο που θα ακολουθήσει.
Πηγές:
http://www.mondragon-corporation.com/language/en-US/ENG/Economic-Data/Most-relevant-data.aspx
http://www.solhaam.org/articles/mondra.html
http://www.ilo.org/public/english/region/afpro/addisababa/pdf/getforyouth.pdf
46 Σχολια
Πιο δημοφιλή
- Συνολικά
- Σήμερα
- Σχόλια
-
Σχόλια (133)
-
Σχόλια (106)
-
Σχόλια (99)
-
Σχόλια (2) -
Σχόλια (0)
-
Σχόλια (55)
-
Σχόλια (0)
-
Σχόλια (2)
-
Σχόλια (72)
Από το Enet.gr
Τελευταία σχόλια
-
Αγαπητέ Αφώτιστε Φιλέλληνα, ενδιαφέρον το σχόλιό σου, αλλά δεν αντιστοιχεί στο σ...
-
ΕΙΜΑΣΤΕ ΟΛΟΙ ΜΑΖΙ ΣΑΣ!
-
Αυτό λέω κι εγώ, jboy...
Κώστα,
ομολογώ ότι λόγω της εποχής αλλά και των προσωπικών μου υποχρεώσων ούτε και εγώ μπόρεσα να παρακολουθήσω με τον τρόπο που θα ήθελα την όλη συζήτηση περί ΚΑΟ. Αν και στο θέμα των ΚΑΟ στάθηκα πιο τυχερός με την έννοια ότι είχα την τύχη να νοιώσω από κοντά τον ενθουσιασμό και την ειλικρινή διάθεση του Κώστα και του Λάζαρου να τοποθετηθούν και να προωθήσουν κάτι καινούργιο για τον τόπο μας.
Ως προς τη δική σου προσέγγιση στέκομαι κριτικά σε μία θέση σου: "εφόσον υπάρχει υπεραξία και πλεόνασμα". Λογικό κάθε εργασία να παράγει αξία και να τις αποδίδεται λιγότερο από την αξία που παράγει. Αυτό θα συμβεί ακόμη και σε ένα προηγμένο σοσιαλιστικό καθεστώς . Το ουσιώδες είναι ο τρόπος που διατίθεται κοινωνικά η διαφορά ανάμεσα στην πραγματική αξία της εργασίας και αυτό που "αμοίβεται" ως αποτέλεσμά της. Σε αντίθετη περίπτωση δεν θα υπήρχε η δυνατότητα του: "καθείς να προσφέρει σύμφωνα με τις δυνατότητες αλλά να απολαμβάνει σύμφωνα με τις ανάγκες του".
Ωστόσο πολλούς από τους προβληματισμούς σου τους θεωρώ εύστοχους και τα ερωτηματικά που θέτεις ουσιώδη. Θα έλεγα λοιπόν και εγώ ότι υπάρχει ο κίνδυνος των παρακάτω:
α) Μία μετοχοποιημένη επιχείρηση, έστω και συνεταιριστική, θα διατρέχει πάντα τον κίνδυνο να αναπτύξει ανισότητα στο εσωτερικό της. Πολύ περισσότερο δε να υπάρξει ένας "εθισμός" στις έννοιες της μετοχοποίησης. Κώστα και Λάζαρε πρέπει να δείτε σοβαρά έναν τέτοιο προβληματισμό.
β) Είναι πολύ πιθανό μία τέτοια μορφή παραγωγικής οργάνωσης να δημιουργήσει μικροαστικούς εφιάλτες ιδιοκησίας και διαμάχης στο εσωτρικό του συναιτερισμού.
γ) Σε στιγμές κρίσης ίσως να απαιτούνται ατομικά κεφάλαια παραπάνω από τις δυνατότητες ενός απλού εργαζόμενου, πολύ περισσότερο δε ανέργου.
δ) Το γ' σημείο μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα την εισχώρηση στο σύστημα ατόμων με μεγαλύτερη δυνατότητα κεφαλαιακής προσφοράς και κατά συνέπεια μεγαλύτερου προσπορισμού υπεραξίας.
ε) Κανένα συναιτερσιτικό κίνημα, από μόνο του, σε καμμία ιστορική φάση δεν έχει συνεισφέρει σε θεμελιώδειες ανατροπές του κεφαλαιοκρατικού συστήματος. Χρειάζεται κάτι περισσότερο από αυτό.
Ωστόσο θεωρώ προς πρόθεση του Κώστα και του Λάζαρου δεν είναι η άμεση επανάσταση αλλά η δημιουργία ενός τρίτου δρόμου στις υφιστάμενες ιστορικές συνθήκες. Η απόψη μου είναι ότι αυτό είναι κομματάκι δύσκολο αλλά αυτό δεν έχει σημασία. Παρ' όλα αυτά δεν πρέπει να παραβλέψουμε την πιθανή παρηγορητική επίδραση τέτοιων πρωτοβουλιών, πολύ περισσότερο δε αν αυτές πετύχουν.
Θεωρώ λοιπόν πως αξίζει να δοθεί μία ιστορική ευκαιρία σε μία τέτοια κίνηση αρκεί αυτό να μην γίνει εις βάρος ενός κοινωνικού αγώνα ενάντια στα επικίνδυνα καπιταλιστικά φαινόμενα τα οποία εμφανίζουν μία άγρια μορφή αυτήν την περίοδο, ιδιαίτερα στη χώρα μας. Αλλά για αυτά τα θέματα ασχολούμαι με τα γραπτά μου που δημοσιεύουν οι διάλογοι για αυτό και δεν επεκτείνομαι περισσότερο.
Εγώ πάντως δεν καταλαβαίνω ένα πράγμα. Γιατί δεν μπορεί να γίνει μία εταιρία που ο εσωτερικός κανονισμός της να στηρίζεται 100% σε σοσιαλιστικές αρχές και να ανταγωνιστεί στην ελεύθερη αγορά. Αντιλαμβάνομαι το ότι ο σοσιαλισμός όπως τον εννοείς θα έπρεπε να αφορά ολόκληρη την κοινωνία. Όμως ένα τέτοιο εγχείρημα θα αποδείκνυε ότι το σοσιαλιστικό παραγωγικό μοντέλο είναι αποδοτικό. Θα αποδείκνυε στους υπολοίπους ότι υπάρχει και άλλο δρόμος. Θα αποδείκνυε ότι υπάρχει και άλλο παραγωγικό μοντέλο που λειτουργεί αποδοτικά χωρίς να καταφεύγει στην εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο.
Δεν καταλαβαίνω γιατί η Μοντραγκόν που είναι μία οντότητα όπου οι συμμετέχοντες υποτίθεται είναι σοσιαλιστικής ιδεολογίας, χρειάζεται να έχει μία εισοδηματική ψαλίδα 9 προς 1;
Και ακόμα χειρότερα, γιατί χρειάζεται να διολισθαίνει από το 3:1 στο 9:1, που σημαίνει ότι σταδιακά "καπιταλιστικοποιείται";
Γιατί δεν μπορούν να μαζευτούν 10 ή 100 ή 1000 μαρξιστές και να φτιάξουν μια επιχείρηση όπου εσωτερικά τα μοιράζονται όλα εξ ίσου και να φτιάξουν μια οντότητα που να είναι παραγωγική όπως μια οποιαδήποτε άλλη επιχείρηση;
Άλλωστε εσύ ισχυρίζεσαι ότι η αναγκαιότητα και τα τρομοκρατικά διλήμματα, είναι στην ουσία μια δικαιολογία του κεφαλαίου για να αποκομίζει κέρδη εις βάρος των άλλων ανθρώπων. Όμως εάν είναι όντως δικαιολογία, τότε γιατί δεν μαζεύεστε 1000 άτομα να κάνετε μια παραγωγική οντότητα που δεν θα έχει εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο και θα παράγει εξ ίσου καλά;
Γιώργο καλημέρα και ευχαριστώ για τις παρατηρήσεις σου τις οποίες θεωρώ πολύ σημαντικές και προσυπογράφω. Ακόμη και η επισήμανση που κάνεις για την ύπαρξη υπεραξίας στον σοσιαλισμό με το ενδιαφέρον να εστιάζεται στη χρήση που της γίνεται, με βρίσκει σύμφωνο. Στη πρώτη φάση της σοσιαλιστικής μετάβασης η αγορά, οι εμπορευματικές σχέσεις, το χρήμα και η παραγωγή υπεραξίας εξακολουθούν να λειτουργούν με φθίνουσα ροπή, αλλά στα πλαίσια της κοινωνικοποιημένης οικονομίας των αυτόνομων παραγωγών και του συμμετοχικού κεντρικού σχεδιασμού που αυτοί επιβάλλουν με κριτήριο τις πραγματικές κοινωνικές ανάγκες (η μαρξική ρήση ‘από τον καθένα με βάση τις ικανότητές του, στον καθένα με βάση τις ανάγκες του’ υποτίθεται πως θα ισχύει στη δεύτερη φάση της σοσιαλιστικής μετάβασης).
Στη περίπτωση, όμως, των εργατικών συνεταιρισμών εντός της καπιταλιστικής οικονομίας η παραγόμενη υπεραξία στη συντριπτική της πλειονότητα αφορά τη συσσώρευση κεφαλαίου για τον ιδιωτικό πλουτισμό των ίδιων των συνεταιρισμένων παραγωγών. Με αυτό ήθελα να δείξω πως ‘μισθωτή εργασία’ και ‘κεφάλαιο’ συνεχίζουν να υπάρχουν και συνεπώς η εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο δεν έχει εξαλειφθεί ώστε να μπορούμε να μιλάμε για αλλαγή των σχέσεων παραγωγής.
Jboy, ένας κούκος δεν φέρνει την άνοιξη, ενώ και πολλοί κούκοι συχνά εξαπατώνται από τα γυρίσματα του καιρού (η καλοκαιρία μέσα στο καταχείμωνο μπορεί να κάνει ορισμένα λουλούδια να ανθίσουν…).
Οι σοσιαλιστικές αρχές χρειάζονται και τις ανάλογες σοσιαλιστικές συνθήκες στην εργασία, την κοινωνία και την οικονομία για να εφαρμοσθούν. Σε καπιταλιστικό περιβάλλον δεν ευδοκιμούν όπως έχει αποδείξει η ιστορία 1,5 αιώνα και το πρόσφατο παράδειγμα Μόντραγκον. Γιατί αν και αποδοτικές ως συνεταιριστικές εταιρείες, τείνουν μεσομακροχρόνια να ενσωματωθούν στην καπιταλιστική αγορά και νοοτροπία του κέρδους. Εξ ου και η γιγάντωση με τις διογκωμένες μισθολογικές και εισοδηματικές διαφορές στους συνεργατισμούς του Μόντραγκον και όχι μόνον.
Αυτή είναι βεβαίως η δική μου άποψη, όχι η θεώρηση των Νικολάου-Αγγέλου και τόσων άλλων σοσιαλιστών που αγωνίζονται όχι μόνο να αποδείξουν την συνεργατική δυναμική αλλά και να αλλάξουν βαθμιαία την κοινωνία σε σοσιαλιστική κατεύθυνση (βλ Κοινωνικά Αλληλέγγυα Οικονομία).
Όπως εγώ τον αντιλαμβάνομαι, σοσιαλισμός σημαίνει κοινωνικοποίηση της οικονομίας και της πολιτικής από τους ίδιους τους παραγωγούς και πολίτες και τη λειτουργία τους για την εξυπηρέτηση των πραγματικών αναγκών τους. Γι’ αυτό και περιλαμβάνει τον κεντρικό σχεδιασμό παράλληλα με την αρχική μεταβατική λειτουργία της αγοράς. Σε κάθε περίπτωση προϋποθέτει μία ριζικά διαφορετική οργάνωση και λειτουργία των επιχειρήσεων βάσει των εργοστασιακών συμβουλίων, των συνδικάτων και των τοπικών κοινοτήτων σε συνδυασμό μεταξύ τους. Αυτή την αυτοδιαχείριση και αυτοργάνωση των εργαζομένων δεν μπορεί να επιτρέψει ο καπιταλισμός και το κράτος του παρά μόνον ως περιθωριακό, μεμονωμένο και αφομοιώσιμο εταιρικό είδος όπως είναι ένας συνεταιρισμός. Αν δεν μπορέσει η ευρύτερη παγκόσμια αγορά να τον αφομοιώσει μέσω του ανταγωνισμού δημιουργώντας εσωτερικές ανισότητες και αντιθέσεις που προσομοιάζουν στις αμιγώς καπιταλιστικές επιχειρήσεις, θα παρέμβει πολιτικά το κράτος να τον περιορίσει ή να τον εμποδίσει στην ανάπτυξή του. Και αυτό γιατί το επιβάλλουν τα μεγάλα οργανωμένα συμφέροντα που δεν μπορούν να ανεχθούν εξισωτικές ιδέες και τάσεις κοινωνικοποίησης.
Όμως θα ήθελα και εσύ από τη μεριά σου να διευκρινίσεις τι εννοείς όταν λες: «Άλλωστε εσύ ισχυρίζεσαι ότι η αναγκαιότητα και τα τρομοκρατικά διλήμματα, είναι στην ουσία μια δικαιολογία του κεφαλαίου για να αποκομίζει κέρδη εις βάρος των άλλων ανθρώπων.» Σε τι ακριβώς αναφέρεσαι ;
Κώστα,
καταλαβαίνω τι λες, όμως θα ήθελα μια πιο επικεντρωμένη απάντηση, στο γιατί δεν γίνεται - ή δεν έχει γίνει έως τώρα- μια εταιρία, η οποία ως προς τις εξωτερικές συναλλαγές είναι μια συνηθισμένη, καπιταλιστική εάν θες, εταιρία, αλλά ως προς τον εσωτερικό κανονισμό, έχει ίσους μισθούς και ίσα τα πάντα. Γιατί δεν μπορούν να βρεθούν χ μαρξιστές και να φτιάξουν ένα δύο ή δέκα τέτοιες οντότητες που να παράγουν υψηλή τεχνολογία και να είναι παραγωγικές, αποδοτικές και εφευρετικές έτσι ώστε να αποδείξουν μία και καλή ότι γίνεται και αλλιώς; Δεν καταλαβαίνω τι εμποδίζει να συμβεί αυτό. Οι γενικές αιτιάσεις περί της ολιστικές συνθήκες σε μία σοσιαλιστική κοινωνία αφορούν ακριβώς την όλη κοινωνία και όχι τον μικρόκοσμο μιας παραγωγικής οντότητας. Λες ότι ένας κούκος δεν φέρνει την άνοιξη, όμως εδώ το πρόβλημα είναι ότι δεν βλέπω ούτε έναν κούκο! Ο Κώστας Νικολάου βάζει ως προϋπόθεση την αμεσοδημοκρατική απόφαση, ακόμα και αν αυτή καταλήξει σε εισοδηματική ψαλίδα 9:1. Αυτό όμως έχει δύο θέματα. Πρώτον δεν ξέρω κατά πόσον είναι όντως σοσιαλιστικό, και δεύτερον δεν απαντά στο ερώτημα 'γιατί' οι υπάλληλοι ψηφίζουν υπέρ μιας ψαλίδας 9:1. Και υπενθυμίζω ότι οι συμμετέχοντες στην ψαλίδα δεν είναι τυχαίοι άνθρωποι αλλά άτομα σοσιαλιστικών πεποιθήσεων. Εγώ θα το θεωρούσα αποτυχία αυτό. Γιατί αν οι σοσιαλιστές με όλη την καλή τους θέληση καταλήγουν σε 9:1 τότε φαντάσου οι άλλοι!
Τέλος, σε σχέση με το τελευταίο σου ερώτημα, να διευκρινίσω ότι έχεις δίκιο ότι στο συγκεκριμένο άρθρο σου δεν είπες κάτι τέτοιο. Παρερμήνεψα μια παράγραφο, που όταν την ξαναδιάβασα, σήμαινε κάτι άλλο. Εν πάση περιπτώσει για να διορθώσω το συλλογισμό μου, αναφέρομαι στο επιχείρημα που έχω διαβάσει αρκετές φορές στο παρελθόν, ότι το κεφάλαιο προβάλλει εκβιαστικά διλήμματα βιωσιμότητας προκειμένου να εκμεταλλευτεί τους εργαζομένους και να αυξήσει τα κέρδη του.
Οπότε το επιχείρημά μου ήταν ότι εάν μία επιχείρηση λειτουργούσε με σοσιαλιστικό εσωτερικό κανονισμό και απέδιδε παραγωγικά σε τομείς υψηλής προστιθέμενης αξίας, τότε θα επιβεβαίωνε τουλάχιστον εν μέρει ότι υπάρχει και ένα άλλο παραγωγικό μοντέλο που λειτουργεί και είναι βιώσιμο.
Πέρα από την ουσιαστική απάντηση που ακολουθεί και εξηγεί γιατί οι μαρξιστές δεν δινουν προτεραιότητα στην παραγωγικότητα αλλά στην κοινωνική αλλαγή και την πολιτική αλλαγή που είναι προϋπόθεση της πρώτης, οι μαρξιστές ίσως δεν επιχείρησαν αυτό που προτείνεις είτε γιατί δεν είχαν τα αναγκαία κεφάλαια και τις επιχειρηματικές ιδέες, είτε γιατί δεν είχαν τον χρόνο να ασχοληθούν με παραγωγικά μοντέλα καθώς εστιάζουν τις προσπάθειες τους στην προετοιμασία του εδάφους για την σοσιαλιστική αλλαγή. Αυτό, όμως, φίλε jboy θα στο απαντήσει καλύτερα ένας μαρξιστής..
Φίλε jboy,
απ’ ότι καταλαβαίνω θέλεις να συγκρίνουμε θεωρητικά την παραγωγικότητα μιας επιχείρησης σε καθεστώς καπιταλισμού και σοσιαλισμού. Και διερωτάσαι γιατί οι σοσιαλιστές δεν οργανώνουν έστω μία επιχείρηση σε απόλυτα ισότιμη βάση εργασίας, αμοιβών και διανομής των κερδών υπό τον καπιταλισμό ώστε να αποδείξουν εμπράκτως την ανωτερότητα του δικού τους παραγωγικού μοντέλου.
Βεβαίως, μία απάντηση έχεις ήδη λάβει από τον Κ. Νικολάου ο οποίος ορθά σου επισήμανε ότι ακόμη και στον σοσιαλισμό οι μισθοί δεν εξισώνονται (λόγω διαφοράς ειδικοτήτων, εκπαίδευσης και ικανοτήτων) αλλά μειώνεται αισθητά η διαφορά τους, ενώ το μη επενδυόμενο στην επιχείρηση μέρος της υπεραξίας αποδίδεται στην κοινότητα. Υπάρχουν καπιταλιστικές επιχειρήσεις όπως οι μεγάλες πολυεθνικές και τράπεζες όπου οι ακραίες μισθολογικές διαφορές (πχ διευθύνοντος συμβούλου και απλού εργάτη) μπορεί να φθάνουν 100, 200 ή και 300 προς 1. Τέτοιες διαφορές φυσικά δεν πρόκειται ποτέ να βρεις σε συνεταιριστικές επιχειρήσεις που διέπονται από μία περισσότερο κοινωνιστική ή ας πούμε σοσιαλίζουσα προσέγγιση.
Η μεγαλύτερη ‘ισότητα’ στους μισθούς και η ουσιαστική συμμετοχή στα κέρδη στις επιχειρήσεις της ΚΑΟ είναι νομίζω ένα πολύ σοβαρό κίνητρο για αύξηση της παραγωγικότητας εργασίας τους και δεν έχω κανένα λόγο να αμφισβητήσω τον Κ. Νικολάου όταν ισχυρίζεται πως αυτές έχουν συγκριτικά καλύτερες αποδόσεις ιδίως σε περιόδους κρίσης. Το ότι διαχρονικά αυξάνεται το εύρος των μισθολογικών διαφορών στις επιχειρήσεις αυτές (ακόμη και εάν ξεκινούν με ελάχιστες μισθολογικές διαφορές πχ 2 προς 1) σχετίζεται πιστεύω με την ανάγκη τους να αναπτυχθούν και να ανταγωνισθούν τις αμιγώς καπιταλιστικές επιχειρήσεις με τεχνογνωσία και μάνατζμεντ που αναγκαστικά πληρώνουν ακριβότερα.
Βλέπουμε, δηλαδή, πως είναι το ίδιο το καπιταλιστικό περιβάλλον και η δυναμική της αγοράς που επιβάλλει μέσω του ανταγωνισμού την αύξηση της ανισότητας στο εσωτερικό των συνεργατισμών. Γι’ αυτό και την ΚΑΟ ίσως θα ήταν ορθότερα να αποκαλέσουμε ‘σοσιαλισμό της αγοράς’ ή ‘λαϊκό καπιταλισμό’.
Τώρα αν ισχύει η δυναμική ανάπτυξη της ΚΑΟ και η συμμετοχή της στο 10% της παγκόσμιας οικονομίας (πράγμα για το οποίο διατύπωσα σοβαρές επιφυλάξεις) τότε ίσως μπορούμε να πούμε πως ο ‘σοσιαλισμός της αγοράς’ είναι πιο παραγωγικός από τον κλασσικό καπιταλισμό.
Σε ότι αφορά, όμως, τον θεωρητικό σοσιαλισμό του Μαρξ που εμμέσως επικαλέστηκα όταν άσκησα κριτική στην ΚΑΟ, εδώ τα πράγματα είναι διαφορετικά και θα μπορούσα να σε εκπλήξω μάλλον λέγοντας πως, αν και οι όποιες συγκρίσεις είναι φανταστικές και υποθετικές, κατά τη γνώμη μου ο καπιταλισμός μπορεί να αποδειχθεί πιο παραγωγικός από τον σοσιαλισμό.
Αυτή είναι η απάντηση μου επειδή έθεσες το ζήτημα από πλευράς παραγωγικού μοντέλου. Ωστόσο, πρόκειται για μία ατελή απάντηση. Γιατί το ζήτημα δεν είναι πόσο παραγωγικό είναι ένα κοινωνικοικονομικό σύστημα αλλά πόσο χρήσιμο και αποδοτικό είναι για τους ανθρώπους που διαβιούν εντός του.
Για παράδειγμα, ένας εργάτης μπορεί να ανοίγει λάκκους στη γη και μετά να τους γεμίζει πάλι με χώμα δουλεύοντας από το πρωί ως το βράδι αλλά μην έχοντας κατασκευάσει τίποτα στο τέλος της ημέρας. Από παραγωγικότητα μπορεί να είναι και ο πρώτος, αλλά το χρήσιμο τελικό αποτέλεσμα είναι μηδενικό. Κάτι ανάλογο δείχνουν και οι στατιστικές ανάπτυξης και παραγωγικότητας στην Ελλάδα την τελευταία δεκαετία. Η ελληνική οικονομία είχε ίσως τη δεύτερη ταχύτερη ανάπτυξη στην Ευρωζώνη και αύξησε ταχύτερα την παραγωγικότητα εργασίας της από την Γερμανία, όμως κατέληξε σε μία κρίση χρεών που την οδήγησε στην ουσιαστική χρεοκοπία γιατί έκτιζε έργα βιτρίνας και ιδιοκατανάλωσης, αντί να επενδύει παραγωγικά.
Αυτό, λοιπόν, που θέλω να πω αγαπητέ jboy είναι πως στο παιχνίδι της ταχύτητας (παραγωγικότητας) μεταξύ καπιταλισμού και σοσιαλισμού έχουμε μία κατάσταση πραγμάτων ανάλογη περίπου της ιστορίας του λαγού και της χελώνας. Ο λαγός κάνει άλματα και τρέχει ταχύτερα μία από εδώ και την άλλη από εκεί χωρίς συγκεκριμένη κατεύθυνση, αλλά σπαταλά δυνάμεις άσκοπα και κάθεται να ξεκουραστεί βέβαιος για την ισχύ του. Όμως την κούρσα την κερδίζει η χελώνα που αργά αλλά σταθερά ακολουθεί συγκεκριμένο προσανατολισμό και κόβει πρώτη το νήμα. Ίσως το παράδειγμα αδικεί κάπως τον σοσιαλισμό, αλλά αποδίδει καλύτερα την αναρχία, την εγωμανία και την σπατάλη παραγωγικών δυνάμεων του καπιταλισμού.
Αυτό που θέλω να καταδείξω jboy είναι πως προτεραιότητα του σοσιαλισμού δεν είναι η αύξηση της παραγωγικότητας αλλά ο εξορθολογισμός και η εξυγίανση της οικονομίας με βάση τις πραγματικές ανάγκες της κοινωνίας. Ας το κάνουμε πιο συγκεκριμένο.
Όσο και εάν ακούγεται περίεργο, ο καπιταλισμός πάσχει από υψηλή παραγωγικότητα! Την οποία, εξαιτίας των τυφλών δυνάμεων της αγοράς στην οποία υπακούει, δεν γνωρίζει πώς να την χειριστεί. Γι’ αυτό και κατά περιόδους πέφτει στις περίφημες κρίσεις υπερπαραγωγής. Με αποτέλεσμα τις υφέσεις και την τεράστια σπατάλη ανθρώπινων και φυσικών πόρων.
Στον σοσιαλισμό δεν θα υπάρχει παρόμοια σπατάλη πόρων αφού (α) θα απορροφηθεί η ανεργία και η υποαπασχόληση, (β) θα εκλείψει ο ανταγωνισμός ανάμεσα στα έθνη που οδηγεί σε προστατευτισμό, εμπορικές ανισορροπίες, κούρσα στρατιωτικών εξοπλισμών και τελικά πολέμους και καταστροφές ολόκληρων οικονομιών και πολιτισμών, (γ) θα σχεδιασθεί η ανάπτυξη με κριτήριο τη περιβαλλοντική βιωσιμότητα και την ενεργειακή διαθεσιμότητα ώστε να αποτραπεί η πλανητική ερήμωση και η κλιμάκωση των φυσικών καταστροφών ή οι κρίσεις σπανιότητας πόρων, (δ) θα μειωθεί αισθητά ο εργάσιμος χρόνος υπέρ της εκπαίδευσης, της επιστημονικής έρευνας, της άσκησης και της ψυχαγωγίας καθώς θα απορροφηθούν οι άνεργοι, με αποτέλεσμα να μειωθεί το εργασιακό στρες, η κατάθλιψη της κοινωνικής περιθωριοποίησης και όλες οι σύγχρονες ψυχοσωματικές ασθένειες που επιβαρύνουν παράλογα και άσκοπα τον οικογενειακό και κοινωνικό προϋπολογισμό.
Ο κατάλογος των συγκριτικά ανυπολόγιστων ωφελειών από τη σοσιαλιστική αυτοδιαχείριση και τον συμμετοχικό σχεδιασμό είναι μακρύς (περιλαμβάνει τη δραστική μείωση της βίας και της εγκληματικότητας, της άμετρης χρήσης φαρμάκων, του αλκοολισμού, των ναρκωτικών, της πορνείας, των διάφορων εθισμών κλπ) αλλά νομίζω ήδη μας έχει προσφέρει μία ανάγλυφη εικόνα των ανθρωποκεντρικών στόχων και επιδόσεων που θέτει η νέα κοινωνική οργάνωση σε αντιδιαστολή με την κοντόθωρη και οικονομίστικη προσέγγιση της καπιταλιστικής μονομέρειας σχετικά με την αύξηση της παραγωγικότητας.
Στον καπιταλισμό ο ένας κτίζει και ο άλλος γκρεμίζει. Το ένα χέρι δημιουργεί και το άλλο καταστρέφει. Η δε κοινωνία είναι πια εντελώς τρελαμένη και κανιβαλική.
Το ζήτημα συνεπώς δεν είναι να αυξήσουμε την παραγωγικότητα της αναρχίας των αγορών, της μιλιταριστικής καταστροφικότητας και της ανθρώπινης ψυχοπάθειας. Τέτοια παραγωγικότητα να μας λείπει. Το ζήτημα είναι να ξεριζώσουμε από την καθημερινότητα του οικονομικού βίου μας τον άμετρο και μισάνθρωπο ανταγωνισμό, την καλπάζουσα φτώχεια και εισοδηματικές ανισότητες, την κλιμακούμενη αποξένωση στην εργασία, το σπίτι και τη γειτονιά, ώστε να βρεθεί η χαμένη πρωτοβουλία, αυτενέργεια και αυτοπεποίθηση, να αποκατασταθεί μία ισορροπία στις σχέσεις των ανθρώπων και να δοθούν ουσιαστικά κοινωνικά κίνητρα για επιστημονική και καλλιτεχνική δημιουργία και ζωντάνια στην διεκδίκηση της ζωής.
Εκεί βρίσκεται ή πρέπει κατά τη γνώμη μου να βρίσκεται η διαφορά μεταξύ σοσιαλισμού και καπιταλισμού και όχι στο μέγεθος της παραγωγικότητας.
Αγαπητέ κ. Καλλωνιάτη, σας ευχαριστώ κατ' αρχήν για την "αναβάθμιση" του θέματος της Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας, τη σύνδεση του κοινωνικο-οικονομικού με το πολιτικο-ιδεολογικό ζήτημα. Σε ότι με αφορά είναι πολύ στενά δεμένα και μόνο μια συνδυασμένη αντιμετώπιση μπορεί να θεωρείται ολοκληρωμένη.
Με βάση αυτή τη θέση υποστηρίζω ότι η ΠΡΩΣΚΑΛΟ χωρίς να είναι πολιτική κίνηση (είναι κίνηση πολιτών της οποίας τα μέλη ανήκουν σε ένα ευρύτατο ιδεολογικο-πολιτικό φάσμα) θέτει ως στόχο την συμβολή της στην κοινωνική απελευθέρωση του ανθρώπου. Ως μέσο για την υλοποίηση του στόχου αυτού επιλέγει την ανάπτυξη της Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας, η οποία ξεκινώντας από το κοινωνικο-οικονομικό επίπεδο δημιουργεί τις προϋποθέσεις και στο πολιτικο-ιδεολογικό. Στη Διακήρυξή μας αναφέρεται ότι "Η Πρωτοβουλία Συνεργασίας για την Κοινωνική και Αλληλέγγυα Οικονομία σκοπό έχει να συμβάλλει στη διατύπωση ενός δημόσιου Λόγου και στην ενεργοποίηση μιας κοινωνικής Πράξης, με τη μορφή ενός Σχεδίου Δράσης οικονομικού, κοινωνικού, περιβαλλοντικού, πολιτικού και ιδεολογικού που θα δίνει διέξοδο, ελπίδα, προοπτική. Που θα οδηγεί στην κοινωνικά δίκαιη έξοδο από την κρίση, επειδή :
1. Στο οικονομικό επίπεδο, θα οργανώνει την παραγωγή και την οικονομία με τρόπο που θα αμφισβητεί τα αποτυχημένα μοντέλα του καπιταλισμού και του «σοσιαλισμού που δεν υπήρξε», συνδυάζοντας πετυχημένα τη συλλογική ιδιοκτησία με τα κίνητρα προς τα άτομα"...και συνεχίζει σε ότι αφορά το οικονομικό μοντέλο : "Υπάρχει τέτοιο μοντέλο; Αν ναι, είναι δυνατό να λειτουργήσει στο καπιταλιστικό πλαίσιο; Είναι δυνατό να αναπτυχθεί σε μια ευρωπαϊκή χώρα ενταγμένη στην Ε.Ε., στην οποία ισχύουν συγκεκριμένοι κανόνες λειτουργίας της οικονομίας, της πολιτικής, της κοινωνίας;
Η ΑΠΑΝΤΗΣΗ ΕΙΝΑΙ ΝΑΙ
Μάλιστα υπάρχουν πολλά παραδείγματα, αλλά στην περίπτωσή μας επιλέγουμε την αναλυτική παρουσίαση ενός, το οποίο έχει δοκιμαστεί στο χρόνο, είναι στο χώρο της Ε.Ε. και έχει αποδείξει την αξία του για όσους συμμετέχουν αλλά και για όσους έρχονται σε επαφή μαζί του"... και με αυτό ερχόμαστε στο Μοντραγκόν (Μ).
Από την αρχή επαναλαμβάνω ότι σίγουρα δεν είμαι ο πιο κατάλληλος για να υπερασπιστώ την υπόθεσή του (Μ). Αλλά δεν μπορώ να μην τοποθετηθώ στα ζητήματα που τίθενται από εσάς και τους άλλους συζητητές. Σας ευχαριστώ επίσης για την ενημέρωσή μας πάνω στο κείμενο-αναφορά του Manfred Davidmann (MD) στο Μ.
1. Υποστηρίζετε κ. Καλλωνιάτη ότι βασικός στόχος του Μ είναι ο ιδιωτικός πλουτισμός των μελών και όχι η παραγωγή νέων θέσεων εργασίας, όπως διακηρύσσει στους στόχους του. Πως εξηγείτε λοιπόν το γεγονός ότι κατά την 3ετία 2005-2007 και ενώ τα καθαρά κέρδη ήταν 545, 677 και 792 εκ €, τα ποσά που μοιράστηκαν στους ατομικούς λογαριασμούς των εργαζομένων-μελών ήταν 57.4, 50 και 51.8 εκ. € αντίστοιχα; Κρίσιμη πληροφορία επίσης αποτελεί κατά τη γνώμη μου το γεγονός ότι στην ίδια 3ετία τα ποσά που διατέθηκαν στις τοπικές κοινότητες όπου λειτουργούν οι επιχειρήσεις Μ διατέθηκαν 33, 34 και 39.5 εκ. € αντίστοιχα, ενώ ο αριθμός των εργαζομένων έφτασε τις 78.455, 83.601 και 93.841 αντίστοιχα. Είναι αυτά στοιχεία που φανερώνουν συμπεριφορές ατομικού πλουτισμού και όχι παραγωγής νέων θέσεων εργασίας; Ο MD αναφέρει χαρακτηριστικά ότι το 1995 η κατανομή των κερδών πήγε κατά 75% στην κεφαλαιοποίηση του Ομίλου και κατά 25% στους ατομικούς λογαριασμούς των μελών. Πρέπει να διευκρινιστεί εδώ ότι για το 70% στους ατομικούς λογαριασμούς ισχύει το "μέχρι", ενώ για το 20% αποθεματικό και 10% στην τοπική κοινότητα ισχύει το "τουλάχιστο". Ακόμη πρέπει να διευκρινιστεί και το γεγονός ότι τα κέρδη κατανέμονται στους λογαριασμούς των εργαζομένων-παραγωγών, όχι των μετόχων (οι οποίοι παίρνουν για το κεφάλαιο που διέθεσαν τόκο ίσο με το επίσημο επιτόκιο + 6%). Και όλα αυτά εφόσον η εταιρεία ανακοινώσει κέρδη. Σε περίπτωση ζημίας, αυτή καταβάλλεται κατά 70% από τους ατομικούς λογαριασμούς των μελών και κατά 30% από το κεφάλαιο αλληλεγγύης του Ομίλου. Ακόμη ο MD κάνει μια επισήμανση που κατά τη γνώμη μου έχει αξία : λέει πως του φαίνεται ότι τα μυαλά του μάνατζμεντ σκέφτονται πιο πολύ με βάση την ιδεολογία της μεγιστοποίησης των κερδών, παρά της αύξησης των θέσεων εργασίας. Θα έλεγα πως από τα στοιχεία δεν προκύπτει κάτι τέτοιο, αλλά σίγουρα οι "φύλακες" θα πρέπει να έχουν γνώση!
2. Προσλήψεις : Πράγματι δεν μπορεί να πάει να πιάσει εκεί δουλειά όποιος θέλει (θα έπρεπε άραγε;), αλλά οι προσλήψεις γίνονται αντικειμενικά και χωρίς διακρίσεις. Αν δηλαδή κάποιος είναι μέλος του Μ δεν σημαίνει ότι θα προσληφθεί σε βάρος άλλων υποψηφίων για θέσεις που έχουν προκηρυχθεί. Επίσης (ο MD το αναφέρει) αν κάποιος που προσλήφθηκε δεν διαθέτει το απαραίτητο κεφάλαιο για να γίνει μέλος, του το δανείζει η εταιρεία και το ξεπληρώνει από το μισθό του μέσα σε δύο χρόνια. Πράγματι ισχύει λοιπόν το πρώτα πρόσληψη-μετά μέτοχος, αλλά το ανάποδο δεν θα ήταν απλή αγορά θέσεων εργασίας; Ποια η προοπτική μιας τέτοιας επιχείρησης;
3. Μισθολογικές διαφορές : Τα δημοσιευμένα στοιχεία δείχνουν ότι το 2009 η μισθολογική κλίμακα είχε ως εξής : 18% των μισθών ήταν έως 1.19 του βασικού μισθού, το 14% από 1.2 έως 1.49 του β.μ., το 35% από 1.5 έως 1.99 του β.μ., το 19% από 2 έως 2.49 του β.μ., το 11% από 2.5 έως 3.49 του β.μ., το 3% άνω του 3.49 του β.μ. Στα δημοσιευμένα στοιχεία υπάρχει αναφορά ότι για ελάχιστα μέλη του ανώτατου μάνατζμεντ η μισθολογική κλίμακα μπορεί να φτάνει στο 1:8, σε σχέση με τον β.μ. Οι σχετικές αποφάσεις παίρνονται από τη Συνέλευση του Κογκρέσου, που αποτελεί το ανώτατο όργανο διοίκησης του Μ. Η διεύρυνση της κλίμακας πάνω από το 1:3 αποφασίστηκε από το 1992 και μετά, όταν έγινε αναδιοργάνωση του Ομίλου, οποίος διαχωρίστηκε λειτουργικά σε τρία τμήματα : Χρηματοπιστωτικό, Βιομηχανία, Εμπόριο. Η πολυπλοκότητα που φέρνει η διαφοροποίηση και η ανάπτυξη, πράγματι φαίνεται να αυξάνει τις απαιτήσεις σε προσόντα και γνώση του ανώτατου μάνατζμεντ, αλλά στο 97% του προσωπικού ισχύει το 1 προς 3,49.
4. Συμμετοχή των εργαζομένων στη Διοίκηση και τον Έλεγχο του Ομίλου : Εκτός από το Διοικητικό και το Εποπτικό Συμβούλιο που εκλέγουν οι εργαζόμενοι, εκλέγουν και το Κοινωνικό Συμβούλιο, το οποίο είναι όργανο που αποτελείται από εκπροσώπους των χώρων εργασίας, με δυνατότητες παρέμβασης και προς το Δ.Σ. και προς το μάνατζμεντ. Το 2010 στα δημοσιευμένα στοιχεία αναφέρονται 892 εργαζόμενοι εκλεγμένοι στα όργανα διοίκησης του ομίλου. Η θεσμική κατοχύρωση των Κοινωνικών Συμβουλίων δημιουργεί μια εσωτερική δύναμη ελέγχου της Διοίκησης και του μάνατζμεντ από τους εργαζόμενους, η οποία είναι καθημερινή και διαρκής και δεν λειτουργεί μια φορά το χρόνο στη Γενική Συνέλευση. Από τη σύντομη αυτή αναφορά στα όργανα διοίκησης και ελέγχου, έχω την εντύπωση ότι είναι μάλλον αδύνατο να έχουν βάση οι φόβοι σας για αντιστροφή του ελέγχου, δηλαδή οι "από πάνω" να ελέγχουν τους "από κάτω".
5. Για τους "άκληρους" εργαζόμενους. Από τα δημοσιευμένα στοιχεία προκύπτει ότι το 2006 οι εργαζόμενοι-μέλη ήταν 80%, το 2007 80.9%, το 2008 83%, το 2009 88.1%. Άρα η προσπάθεια για ένταξη των εργαζομένων του ομίλου στο καθεστώς των μελών είναι ειλικρινής και με ανοδικά αποτελέσματα, παρ' όλη τη ραγδαία διεθνοποίηση του ομίλου τα τελευταία χρόνια. Για τον EROSKI που είναι το κομμάτι του λιανικού εμπορίου του Ομίλου δεν γνωρίζω από που αντλείτε την πληροφορία που αναφέρετε, ότι μόνο το 33% των εργαζομένων είναι μέλη με δικαίωμα ψήφου. Παρακαλώ να με ενημερώσετε για να το ερευνήσω και εγώ. Πάντως μια απλή πράξη με τα δημοσιευμένα στοιχεία του 2008 (εργαζόμενοι Ομίλου 92773, εργαζόμενοι EROSKI 48051, ποσοστό εργαζομένων - μελών Ομίλου 83%) θα έδειχνε ότι αν ίσχυε αυτό που λέτε για το EROSKI (33% μέλη από τους 48051 εργαζόμενους) θα έδινε συνολικό ποσοστό εργαζομένων μελών στον Όμιλο 65,3%. Άρα κάπου υπάρχει λάθος. Επίσης δεν ισχύει ότι με την πάροδο του χρόνου αυξάνουν οι "άκληροι" εργαζόμενοι, το αντίθετο, μειώνονται. Εδώ πρέπει να επισημανθεί ότι κατά το 2010, και ενώ στα 4 προηγούμενα χρόνια υπήρχε σταθερή άνοδος του ποσοστού των εργαζομένων-μελών στον όμιλο, παρατηρείται μείωση του ποσοστού αυτού (85.9%) γεγονός που δείχνει ότι η κρίση επηρέασε τον Όμιλο και σε αυτό το σημείο.
6. Για το ότι η ΚΑΟ αποτελεί το 10% περίπου της παγκόσμιας οικονομίας. Τα στοιχεία δίνει η Έκθεση του Γ.Γ. του ΟΗΕ με αφορμή την κήρυξη του 2012 ως Έτους των Συνεταιρισμών. Να συμφωνήσουμε εδώ ότι αφορά κάθε είδους συνεταιριστική δραστηριότητα σε όλους τους τομείς της παγκόσμιας οικονομίας. Προφανώς δεν αφορά μοντέλα όπως το Μοντραγκόν, για το οποίο αν δεχθούμε ότι ισχύει ο υπολογισμός σας για το 1%, θα έλεγα ότι αποτελεί ένα πολύ καλό σημείο εκκίνησης!
Συνοψίζοντας για το Μοντραγκόν παραθέτω το σχετικό σημείο της Διακήρυξης της ΠΡΩΣΚΑΛΟ :
"Η επιλογή και η παρουσίαση (του Μ) δεν γίνεται για να επαναφέρουμε την κακοποιημένη στη χώρα μας έννοια του συνεταιρισμού, ούτε για να διαφημίσουμε ένα πετυχημένο αλλού πείραμα.
Επιλέγουμε το μοντέλο του Μοντραγκόν γιατί :
Απ’ τη μια αντιπροσωπεύει μια θετική πρόταση για την δημιουργία δημοκρατικών κοινοτήτων εργαζομένων. Η δημοκρατία βρίσκει σ’ αυτή την περίπτωση μια πρακτική εφαρμογή. Από την άλλη, είναι ένα σύστημα που λειτουργεί και τούτο αποτελεί μια απόδειξη για την ικανότητα της ανθρώπινης φύσης να διαχειρίζεται περίπλοκες κοινωνικές σχέσεις μέσω δημοκρατικών διαδικασιών.
Κατορθώνει να παράγει πλούτο και θέσεις απασχόλησης που επιδρούν θετικά τόσο στην τοπική, όσο και στην περιφερειακή και εθνική οικονομία.
Ο πλούτος αυτός δημιουργεί ισότητα και όχι ανισότητα όπως μας έχει συνηθίσει το κυρίαρχο οικονομικό μοντέλο. Το πρώτο πράγμα που παρατηρεί ο επισκέπτης στις κοινότητες της κοιλάδας είναι η απουσία ταξικών διαφορών. Η ισότητα εκφράζεται τόσο σε οικονομικό επίπεδο με την συντριπτική πλειοψηφία του πληθυσμού να ανήκει στην ευκατάστατη μεσαία τάξη, όσο και σε κοινωνικές συμπεριφορές. Στο τραπέζι του φαγητού, είτε μέσα στην επιχείρηση είτε εκτός αυτής, στις παρέες, στις αθλητικές και πολιτιστικές εκδηλώσεις οι διευθυντές και οι εργάτες βρίσκονται μαζί, είναι ανακατεμένοι και δεν διαφοροποιούνται.
Ανατρέπει την καπιταλιστική σχέση κεφαλαίου – εργασίας. Στο μοντέλο του Μοντραγκόν η εργασία πήρε στα χέρια της το κεφάλαιο και απέδειξε ότι μπορεί, μάλιστα μέσα σε καπιταλιστικό περιβάλλον, να το διαχειριστεί το ίδιο και περισσότερο αποτελεσματικά από την καπιταλιστική επιχείρηση.
Διαμορφώνει μια εργατοκεντρική και ανθρωποκεντρική κουλτούρα η οποία, αντί να αποβλακώνει, ενδυναμώνει τους εργαζομένους. Τα μέλη του συνεταιρισμού είναι πολίτες σε μια δημοκρατική κοινότητα, με όλα τα δικαιώματα που αυτή κατοχυρώνει. Θεωρούνται ταυτόχρονα εργάτες και επιχειρηματίες.
Προωθεί κοινωνικές, ανθρωπιστικές, δημοκρατικές και φιλοπεριβαλλοντικές αξίες.
Είναι υλοποιήσιμο ΑΠΟ ΕΜΑΣ ΤΟΥΣ ΙΔΙΟΥΣ, όχι από κάποιους άλλους. Είναι ένας δρόμος που μπορούμε να περπατήσουμε σε τοπικό και περιφερειακό επίπεδο, ΕΜΕΙΣ ΟΙ ΙΔΙΟΙ, χωρίς να περιμένουμε από κάποιους άλλους να μας σώσουν!
Η επιλογή του μοντέλου του Μοντραγκόν σε καμία περίπτωση δεν αποτελεί απόρριψη πολλών άλλων προσπαθειών και παραδειγμάτων που φυτρώνουν σαν μανιτάρια σε όλες τις ηπείρους και στην ίδια την Ευρωπαϊκή Ένωση. Η ενημέρωση, η πληροφόρηση, η επικοινωνία και η δικτύωση με τις προσπάθειες αυτές είναι στους σκοπούς μας, με στόχο να πεισθούν οι συμπολίτες μας ότι «ένας άλλος δρόμος είναι εφικτός».
ΑΥΤΟ ΤΟ ΔΡΟΜΟ ΣΑΣ ΚΑΛΟΥΜΕ ΝΑ ΧΑΡΑΞΟΥΜΕ ΚΑΙ ΝΑ ΒΑΔΙΣΟΥΜΕ ΜΑΖΙ, ΕΔΩ ΣΤΗ ΘΕΣΣΑΛΟΝΙΚΗ, ΣΤΗΝ ΚΕΝΤΡΙΚΗ ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ, ΤΗ ΒΟΡΕΙΑ ΕΛΛΑΔΑ, ΣΤΗ ΧΩΡΑ ΜΑΣ.
ΜΕ ΠΙΣΤΗ ΣΤΙΣ ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΕΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ ΤΗΣ ΕΡΓΑΣΙΑΣ ΚΑΙ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗ ΑΛΛΗΛΕΓΓΥΗ".
Κύριε Καλλωνιάτη, ευχαριστώντας σας και πάλι για τη φιλοξενία και την αναβαθμισμένη παρουσίαση του θέματος, θα μου επιτρέψετε να διακόψω εδώ αυτό το σχολιασμό για να επανέλθω με τα πολιτικο-ιδεολογικά ζητήματα που θέσατε.
Ελπίζω να έχω καλύψει σε ένα βαθμό, προφανώς όχι πλήρως, και τα ζητήματα που θέτει ο Γιώργος Τσιάμης, τη συμβολή του οποίου στο όλο εγχείρημα θεωρώ πολύτιμη.
Όσο για τον jboy μόλις πριν του ευχήθηκα καλή αντάμωση και να που ξαναβρισκόμαστε! Αγαπητέ jboy οι συμμετέχοντες στις επιχειρήσεις του Μ δεν γνωρίζω ούτε λέει πουθενά ότι είναι σοσιαλιστικής ιδεολογίας. Επίσης ελπίζω να εξηγηθώ καλύτερα στον επόμενο σχολιασμό μου πάνω στα πολιτικο-ιδεολογικά ζητήματα που έθεσε ο κ. Καλλωνιάτης, ότι η διαφορά στις αμοιβές δεν είναι μη σοσιαλιστική. Επιμένεις να θεωρείς τη μισθολογική ανισότητα στοιχείο καπιταλιστικό ενώ είναι και σοσιαλιστικό. Αλλά αυτό πιο αναλυτικά στο επόμενο σχόλιο.
Σε ότι αφορά την υψηλή τεχνολογία στον Όμιλο Μ, επειδή έχεις αποδείξει ότι τα ψάχνεις, μπες στον τομέα της Γνώσης, ο οποίος παρουσιάζεται ιδιαίτερα ως τέταρτος τομέας (οι άλλοι τρεις είναι Χρηματοπιστωτικά, Βιομηχανία, Εμπόριο) για να έχεις μια πρώτη εικόνα αυτού που θέλεις να δεις για να πεισθείς ότι " υπάρχει και ένα άλλο παραγωγικό μοντέλο που λειτουργεί και είναι βιώσιμο".
Για το πολιτικο-ιδεολογικό ζήτημα
Αγαπητέ κ. Καλλωνιάτη, στο πρώτο σχόλιό μου προσπάθησα να τεκμηριώσω την άποψη ότι ο Συνεργατικός-Συνεταιριστικός Όμιλος του Μοντραγκόν (Μ) λειτουργώντας στο οικονομικο-κοινωνικό επίπεδο, συμβάλλει στον αγώνα του κόσμου της εργασίας για την κοινωνική απελευθέρωση του ανθρώπου, με τον τρόπο που αναφέρεται στο 2ο τμήμα της Διακήρυξης της ΠΡΩΣΚΑΛΟ, όπως παρατέθηκε αυτούσιο παραπάνω.
Πριν όμως αρχίσω με το πολιτικο-ιδεολογικό ζήτημα που θέσατε, να σημειώσω ότι ελπίζω η βεβαιότητά σας πως «δεν πρόκειται για ποιοτική αλλαγή των παραγωγικών σχέσεων και της καπιταλιστικής οικονομίας» δεν είναι αδιαπραγμάτευτη. Ότι το συζητάτε και μπορεί και να αλλάξετε γνώμη αν «ακούσετε» πειστικά επιχειρήματα.
Συμφωνούμε πως το «είναι» (πρέπει να) καθορίζει τη συνείδηση, αλλά η συνεπαγωγή αυτής της θέσης δεν μπορεί να φτάνει στο σημείο να θεωρεί ότι η μισθολογική διαφορά δίνει τη δυνατότητα «καθορισμού των προτιμήσεων και επιλογών» των υπολοίπων από όσους αμείβονται με υψηλότερους μισθούς. Στον Όμιλο Μ πέρα από την εκλογή Διοικητικού και Εποπτικού Συμβουλίου, εκλέγεται και Κοινωνικό Συμβούλιο, που αποτελείται αμιγώς από εκπροσώπους εργασιακών χώρων, το οποίο έχει διαρκή λειτουργία και δυνατότητα παρέμβασης και στη διοίκηση και στο μάνατζμεντ. Πρόκειται για καθημερινή λειτουργία εργατικού ελέγχου της διοίκησης και του μάνατζμεντ και όχι «μια φορά κάθε πότε». Με τα δεδομένα αυτά θεωρώ ότι η παρομοίωση της δημοκρατικής λειτουργίας του Ομίλου με την τυπική αστική κοινοβουλευτική δημοκρατία δεν είναι βάσιμη. Πρόκειται για δομική αμεσοδημοκρατική λειτουργία θεσμικά κατοχυρωμένη, με συνεχή εποπτεία της διοίκησης (εποπτικό συμβούλιο) και καθημερινό έλεγχο από τους εκπροσώπους των χώρων εργασίας (κοινωνικό συμβούλιο), η οποία εκπληρώνει τον συγκεκριμένο όρο «ποιοτικά διαφορετικών σχέσεων παραγωγής», όπως το θέτετε.
Σε ότι αφορά στο επιχείρημα ότι «η ανισότητα είναι πρώτα οικονομική και μετά γίνεται διοικητική, διαχειριστική και πολιτική» θα συμφωνήσω μόνο στο βαθμό που προκύπτει από τα στοιχεία : για το 97% των εργαζομένων ισχύει η διαφορά 1:3,49. Θεωρείτε ότι είναι σε θέση το 3% με αυτή τη μισθολογική διαφορά να εξαγοράσει το 97%, να το χειραγωγεί και να κάνει ότι θέλει; Προσωπικά το θεωρώ σχεδόν αδύνατο.
Για το κέρδος και τον τρόπο κατανομής του, την παραγωγή νέων θέσεων εργασίας και τις προσλήψεις σας έχω παρουσιάσει τα στοιχεία στο 1ο σχόλιο. Η παρομοίωση του Μ με την λειτουργία της κρατικής ρύθμισης του καπιταλιστικού κράτους για την «συστημική βιωσιμότητα του καπιταλισμού» (περιορισμός της ιδιωτικής συσσώρευσης κερδών), είναι πράγματι μια ιδέα, μόνο που θα πρέπει η παρομοίωση να γίνει σωστά (η θεσμική συγκρότηση του Μ περιορίζει την αύξηση των ατομικών λογαριασμών, υπέρ της συλλογικής κεφαλαιοποίησης στην συνεργατική επιχείρηση, ώστε αυτή να παράγει περισσότερες θέσεις εργασίας, να υποστηρίζεται σε περιόδους που θα υπάρχουν ζημίες ή για να παρέχει πρόσθετες υπηρεσίες στα μέλη και στην κοινότητα). Ιδιαίτερα για τη σχέση ατομικών λογαριασμών και κεφαλαιοποίησης κερδών ο Manfred Davidmann αναφέρεται χαρακτηριστικά στο έτος 1995, κατά το οποίο το 75% των κερδών κεφαλαιοποιήθηκε στην εταιρεία. Αξίζει και εδώ να τονιστεί ότι η πρόβλεψη του κανονισμού του Μ αναφέρει ότι «μέχρι το 70% του πλεονάσματος μπορεί να κατανέμεται στους ατομικούς λογαριασμούς».
Το καπιταλιστικό κράτος πράγματι αναλαμβάνει να προσφέρει κάποιες υπηρεσίες πρόνοιας και κοινής ωφέλειας (επωμίζεται ένα μέρος του κόστους αναπαραγωγής της εργατικής δύναμης, «κοινωνικός μισθός» ονομάστηκε), με σκοπό όμως την αύξηση του ποσοστού κέρδους των ιδιωτικών καπιταλιστικών επιχειρήσεων (αύξηση της παραγόμενης υπεραξίας στο επίπεδο της παραγωγής, μέσω της συγκράτησης των μισθών που πληρώνει η καπιταλιστική επιχείρηση). Αυτό δεν μπορεί να «μεταφερθεί» στο Μ, παρά μόνο αντεστραμμένα : η παροχή αυξημένων υπηρεσιών πρόνοιας, περιορίζει το κεφάλαιο που κατανέμεται στους ατομικούς λογαριασμούς. Το ζήτημα αφορά στην ίδια (συλλογική) τσέπη, δεν βγαίνει κεφάλαιο από την τσέπη του ενός (πολίτη – φορολογούμενου) για να πάει στην τσέπη του άλλου (ατομικού επιχειρηματία-καπιταλιστή). Η Γενική Συνέλευση των εργαζόμενων-παραγωγών θα αποφασίσει (η Δημοκρατία, η οποία και νομιμοποιείται) τι ποσοστό θα πάει για συλλογικούς σκοπούς και τι στους ατομικούς λογαριασμούς. Εδώ επίσης δεν παρεμβαίνει η πολιτική εξουσία (το κράτος) που παίρνει αυτή την απόφαση (κρατικός προϋπολογισμός) και αναλαμβάνει αυτή τη δουλειά (κράτος πρόνοιας κλπ.). Και από αυτό το σημείο μπαίνουμε στη σχέση της ΚΑΟ με την πολιτική.
Το κράτος δεν το θεωρώ ούτε ουδέτερο, ούτε απλό εργαλείο στα χέρια της κυρίαρχης (αστικής, καπιταλιστικής) τάξης. Είναι πεδίο όπου διεξάγεται καθημερινά η «πάλη των τάξεων», και όπου βέβαια κάθε φορά κάποια τάξη ή συμμαχία τάξεων είναι κυρίαρχη, επιβάλλοντας τις κρατικές πολιτικές, οι οποίες σκοπό έχουν τη διατήρηση και αναπαραγωγή της κυριαρχίας τους. Στο πεδίο του κράτους λοιπόν διεξάγεται πάλη, αγώνες, συγκρούσεις, διεκδικήσεις, οι οποίες ορισμένες φορές έχουν θετικά αποτελέσματα για τους αντιπάλους της αστικής καπιταλιστικής τάξης, η οποία υποχωρεί σε κάποια σημεία για να διατηρήσει την κυριαρχία της γενικά.
Με την έννοια αυτή γιατί δεν πρέπει η ΚΑΟ να διεκδικεί μερίδιο από τις κρατικές πολιτικές του αστικού καπιταλιστικού κράτους; Τόσα και τόσα χρήματα των φορολογουμένων πολιτών πηγαίνουν με ευνοϊκούς όρους σε ιδιωτικές επιχειρήσεις (νόμοι περί κινήτρων, «θαλασσοδάνεια» κλπ.) στο όνομα της ανάπτυξης, της καταπολέμησης της ανεργίας, της δημιουργίας νέων θέσεων εργασίας. Είναι «ύποπτη» η κατά 12,5% ενίσχυση των επιχειρήσεων της ΚΑΟ; Λίγες είναι οι «φοροελαφρύνσεις» και οι άλλες πολιτικές ενίσχυσης της ιδιωτικής καπιταλιστικής επιχείρησης από το αστικό καπιταλιστικό κράτος; Γιατί θεωρείται πολιτική «κατανόηση και στήριξη» μέχρι του βαθμού «υποψίας» η ενίσχυση και της ΚΑΟ από αυτό; Αν υιοθετούσαμε αυτή τη λογική, τότε κάθε κατάκτηση του κόσμου της εργασίας από τα αστικά καπιταλιστικά κράτη θα ήταν «ύποπτη», επειδή και μόνο αποτελεί «παραχώρηση» του καπιταλισμού σε κάποιους που είναι «ενσωματωμένοι» στο σύστημα. Όχι ότι ο καπιταλισμός δε δίνει μεγάλη μάχη για την ενσωμάτωση του κόσμου της εργασίας στο καπιταλιστικό σύστημα και την εγκατάλειψη των απελευθερωτικών στόχων του, αλλά άλλο το ένα και άλλο το άλλο. Προσωπικά όμως δεν αναφέρθηκα σ’ αυτό το ζήτημα. Εξήγησα ότι, κατά τη γνώμη μου, η πολιτική αντιπαράθεση, ιστορικά, είναι πολωμένη γύρω από το κράτος και την αγορά. Ο τρίτος τομέας, ούτε κρατικός ούτε καπιταλιστικός, ο συνεργατικός-συνεταιριστικός, η ΚΑΟ, δεν «υιοθετήθηκε» πολιτικά από τα κόμματα. Έτσι δεν έγινε ουσιαστική κρατική πολιτική ενίσχυσης της ΚΑΟ. Γι’ αυτό σήμερα βρίσκεται στο 10% μόνο της παγκόσμιας παραγωγής προϊόντων και υπηρεσιών.
Πριν έρθω στην «κριτική του προγράμματος της Γκότα» που αναφέρεστε, να τονίσω ότι θεωρώ τον εαυτό μου εντελώς ανεπαρκή για να αρθρώσω οποιονδήποτε «αντίλογο στη μαρξική λογική». Στην προκειμένη περίπτωση όμως εσείς ο ίδιος, αγαπητέ κ. Καλλωνιάτη, δίνετε απάντηση στο ερώτημά σας, παραθέτοντας το σχετικό απόσπασμα κειμένου : «’κρατική βοήθεια’ που δίνει το κράτος σε παραγωγικούς συνεταιρισμούς, που τους δημιουργεί αυτό και όχι ο εργάτης…». Εδώ οι εργάτες δημιουργούν τους παραγωγικούς συνεταιρισμούς, όχι το κράτος. Και στη συνέχεια «είναι ανεξάρτητα δημιουργήματα των εργατών και δεν τις προστατεύουν ούτε οι κυβερνήσεις, ούτε οι αστοί», όπως συμβαίνει με το Μ. Το Μ δεν είναι «καρτέλ» κ. Καλλωνιάτη. Δημιουργήθηκε αρχικά το 1956, από μια μικρή συνεργατική επιχείρηση. Η Δημοκρατία επανήλθε περίπου 20 χρόνια μετά, το 1975, αφού πέθανε ο Φράνκο, ενώ το 1986 η Ισπανία μπήκε στην Ευρωπαϊκή Ένωση. Δεν θεωρώ ότι στο μεσοδιάστημα 1975 – 1986, κατάφερε το αστικό καπιταλιστικό Ισπανικό κράτος να κάνει το Μ «καρτέλ», με κεφαλαιακή-φορολογική ενίσχυση και προστατευτισμό. 20 χρόνια δικτατορίας και 25 χρόνια απαγόρευσης προτιμησιακών πολιτικών, είναι πολλά για να θεωρήσουμε βάσιμο έναν τέτοιο ισχυρισμό.
Στην «κριτική του προγράμματος της Γκότα» ο Μάρξ πράγματι απορρίπτει κατηγορηματικά τις απόψεις του Λασσάλ για μια σειρά ζητήματα όπως αυτό που αναφέρετε για την κρατική ενίσχυση παραγωγικών συνεταιρισμών στη βιομηχανία και τη γεωργία σε τέτοια έκταση που από αυτούς να ξεπηδήσει η σοσιαλιστική οργάνωση της συνολικής εργασίας. Δεν γνωρίζω αν αυτό γινόταν, αντί αυτού που ιστορικά συνέβη, ποιο θα ήταν το αποτέλεσμα. Το γεγονός είναι ότι δεν έγινε ποτέ, αλλά το Μ δεν έχει σχέση με αυτό, ούτε εμείς προτείνουμε κάτι τέτοιο, όπως εξήγησα παραπάνω. Άλλο ζήτημα που περιλαμβάνεται στην κριτική είναι η ιδέα του Λασσάλ ότι στο σοσιαλισμό ο εργάτης θα παίρνει «αμείωτο» ή «ολόκληρο» το προϊόν της εργασίας του. Ο Μαρξ λέει ότι από όλη την κοινωνική εργασία όλης της κοινωνίας ένα μέρος πρέπει να αφαιρείται για τη διεύρυνση της παραγωγής, την αναπλήρωση των φθαρμένων μηχανών, ενώ ένα μέρος από τα είδη κατανάλωσης πρέπει να αφαιρείται για τα έξοδα διοίκησης, τα σχολεία, τα νοσοκομεία, τα γηροκομεία κλπ. Λέει ακόμη πως έχουμε να κάνουμε με μια κοινωνία που μόλις τώρα βγαίνει από την κεφαλαιοκρατική κοινωνία και από κάθε άποψη οικονομική, ηθική, πνευματική φέρει ακόμα τη σφραγίδα της παλιάς κοινωνίας από τα σπλάχνα της οποίας βγήκε (πρώτη ή κατώτερη φάση της κομμουνιστικής κοινωνίας). Τα μέσα παραγωγής ανήκουν σε όλη την κοινωνία όχι σε ορισμένα πρόσωπα. Κάθε μέλος της κοινωνίας εκτελώντας ένα ορισμένο μέρος της κοινωνικά αναγκαίας εργασίας παίρνει από την κοινωνία μια απόδειξη ότι πρόσφερε την τάδε ποσότητα εργασίας και με αυτή παίρνει από τις κοινωνικές αποθήκες ειδών κατανάλωσης την ανάλογη ποσότητα προϊόντων (αφαιρείται η ποσότητα εργασίας που πάει για τα κοινωνικά θέματα). Όμως όλοι δεν είναι το ίδιο : άλλος είναι πιο δυνατός, άλλος πιο αδύνατος, άλλος είναι παντρεμένος με παιδιά άλλος όχι κλπ. Άρα με ίση προσφορά εργασίας ο ένας παίρνει στην πραγματικότητα περισσότερο από τον άλλο, ο ένας γίνεται πλουσιότερος από τον άλλο. Για να αποφευχθούν όλα αυτά, το δίκαιο θάπρεπε αντί να είναι ίσο, να είναι άνισο. Επομένως στην πρώτη φάση του κομμουνισμού, το σοσιαλισμό, δεν έχουμε δικαιοσύνη και ισότητα : θα μείνουν οι διαφορές στον πλούτο και μάλιστα διαφορές άδικες, αλλά δεν θα μπορεί να γίνεται εκμετάλλευση ανθρώπου από άνθρωπο, γιατί θα είναι αδύνατο να αρπαχτούν σαν ατομική ιδιοκτησία τα μέσα παραγωγής, τα εργοστάσια, οι μηχανές, η γη κλπ. Στην πρώτη ή κατώτερη φάση της κομμουνιστικής κοινωνίας (σοσιαλισμός), η αδικία που αίρεται είναι η κατοχή των μέσων παραγωγής από ξεχωριστά άτομα, ενώ η αδικία που αφορά στη διανομή των ειδών κατανάλωσης ανάλογα με τη δουλειά και όχι με τις ανάγκες, παραμένει. Με το πέρασμα των μέσων παραγωγής στην κοινή ιδιοκτησία ολόκληρης της κοινωνίας δεν εξαλείφονται τα μειονεκτήματα της διανομής και της ανισότητας του «αστικού δικαίου» που εξακολουθεί να ισχύει εφόσον τα προϊόντα μοιράζονται ανάλογα με τη δουλειά. «Το δίκαιο δεν μπορεί να είναι ποτέ ανώτερο από την οικονομική διαμόρφωση και την καθοριζόμενη απ’ αυτή πολιτιστική ανάπτυξη της κοινωνίας». Το αστικό δίκαιο καταργείται μόνο σε ότι αφορά τα μέσα παραγωγής (ο σοσιαλισμός τα κάνει κοινωνική ιδιοκτησία). Μένει όμως το άλλο του μέρος σαν ρυθμιστής (καθοριστής) της διανομής των προϊόντων της εργασίας ανάμεσα στα μέλη της κοινωνίας «όποιος δεν δουλεύει δεν πρέπει να τρώει».
Άλλο ζήτημα που περιλαμβάνεται στην κριτική και έχει άμεση σχέση με το θέμα μας, είναι η μεταβολή των πολιτικών όρων κατά τη μετάβαση από τον καπιταλισμό στον κομμουνισμό. Το κράτος αυτής της περιόδου θα είναι η «επαναστατική δικτατορία του προλεταριάτου». Από την τυπική και όχι ουσιαστική δημοκρατία της κεφαλαιοκρατικής κοινωνίας (δημοκρατία της μειοψηφίας των κεφαλαιοκρατών-εκμεταλλευτών) θα περάσουμε πρώτα στη δικτατορία του προλεταριάτου, γιατί δεν υπάρχει άλλη δύναμη κι άλλος τρόπος για το τσάκισμα της αντίστασης των εκμεταλλευτών-κεφαλαιοκρατών. Δημοκρατία για την τεράστια πλειονότητα του λαού και καθυπόταξη με τη βία των εκμεταλλευτών-κεφαλαιοκρατών. Το κράτος αυτό εκτός από την περιφρούρηση της κοινής ιδιοκτησίας των μέσων παραγωγής, θα πρέπει να περιφρουρεί και την ισότητα της εργασίας και την ισότητα στη διανομή των προϊόντων.
Όταν δεν θα υπάρχουν πια κεφαλαιοκράτες, δεν θα υπάρχουν τάξεις - διακρίσεις ανάμεσα στα μέλη της κοινωνίας ως προς τη σχέση τους με τα κοινωνικά μέσα παραγωγής – μόνο τότε εξαφανίζεται το κράτος και μπορούμε να μιλάμε για ελευθερία. Όταν θα λείψουν οι αισχρότητες της κεφαλαιοκρατικής εκμετάλλευσης, οι άνθρωποι λυτρωμένοι, θα συνηθίσουν σιγά σιγά να τηρούν τους στοιχειώδεις κανόνες συμβίωσης που είναι γνωστοί από αιώνες και επαναλαμβάνονται εδώ και χιλιάδες χρόνια σε όλους τους κώδικες, χωρίς βία, χωρίς καταναγκασμό, χωρίς υποταγή, χωρίς τον ειδικό μηχανισμό καταναγκασμού που λέγεται κράτος. Οι άνθρωποι εύκολα συνηθίζουν να τηρούν τους κανόνες συμβίωσης, όταν δεν υπάρχει τίποτε που να τους ξεσηκώνει και να δημιουργεί την ανάγκη καταστολής. Η οικονομική βάση για την ολοκληρωτική απονέκρωση του κράτους είναι μια τόσο υψηλή ανάπτυξη του κομμουνισμού, που εξαφανίζει την αντίθεση ανάμεσα στη σωματική και την πνευματική εργασία και συνεπώς εξαφανίζει μια από τις από τις σπουδαιότερες πηγές της σημερινής κοινωνικής ανισότητας, η οποία σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να εξαλειφθεί με μιας, με μόνο το πέρασμα των μέσων παραγωγής σε κοινωνική ιδιοκτησία, με μόνη την απαλλοτρίωση των κεφαλαιοκρατών.
Η δημοκρατία έχει τεράστια σημασία στον αγώνα της εργατικής τάξης ενάντια στους κεφαλαιοκράτες για την απελευθέρωσή της. Η δημοκρατία όμως δεν είναι καθόλου το όριο που δεν μπορεί να ξεπεραστεί, αλλά μόνο ένας σταθμός από τη φεουδαρχία στο καπιταλισμό και από τον καπιταλισμό στον κομμουνισμό. Δημοκρατία θα πει ισότητα και όταν την εννοούμε σωστά σημαίνει την εξάλειψη των τάξεων. Δημοκρατία σήμερα σημαίνει τυπική ισότητα. Αμέσως μετά την πραγματοποίηση της ισότητας όλων των μελών της κοινωνίας στο ζήτημα της κατοχής των μέσων παραγωγής, δηλαδή της ισότητας στην εργασία, στο μισθό της εργασίας, μπροστά στην ανθρωπότητα θα μπει αναπότρεπτα το ζήτημα να προχωρήσει παραπέρα, από την τυπική ισότητα στην πραγματική, δηλαδή την εφαρμογή του κανόνα «ο καθένας ανάλογα με τις ικανότητές του, στον καθένα ανάλογα με τις ανάγκες του».
Με αυτή την πιο αναλυτική αναφορά στην «κριτική του Προγράμματος της Γκότα» ελπίζω να ξεκαθάρισαν κάπως ορισμένα από τα πολιτικο-ιδεολογικά ζητήματα που θέσατε σε σχέση με την ΚΑΟ, τη μισθωτή εργασία, τις εκμεταλλευτικές καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής, τις μισθολογικές διαφορές στη σοσιαλιστική οικονομία. Πολύ βασικό να τονιστεί θεωρώ το ζήτημα της δημοκρατίας και του κράτους, το οποίο όπως το θέτει η διακήρυξη της ΠΡΩΣΚΑΛΟ παραπάνω δεν έχει καμία σχέση με τη δικτατορία του προλεταριάτου πάνω στην αστική τάξη, το τσάκισμα της κρατικής μηχανής κλπ. Ο δρόμος της ΚΑΟ στο πολιτικό επίπεδο είναι δημοκρατικός, ξεκινώντας από την άρση των εκμεταλλευτικών σχέσεων στο επίπεδο της παραγωγής και λειτουργώντας τη δημοκρατία, άμεση και αντιπροσωπευτική μέσα στα εργοστάσια, στα γραφεία, στις σχολές και στα εργαστήρια, κάνει τους εργαζόμενους να συνηθίζουν σε συνθήκες συνεργατικότητας, αλληλεγγύης μεταξύ τους και με την κοινότητα, διαρκούς μάθησης πάνω στην δουλειά και τη συνεργατική-συνεταιριστική ιδέα, σεβασμού του περιβάλλοντος κλπ. Κατά τη γνώμη μου αυτός ο τρόπος λειτουργίας μέσα στα εργοστάσια, ετοιμάζει τον κόσμο της εργασίας για πιο προωθημένα καθήκοντα. Να οδηγήσει ολόκληρη την κοινωνία, με βάση τις αρχές αυτές, σε ένα ανώτερο επίπεδο λειτουργίας. Να «εξάγει» τις αρχές λειτουργίας και τις συνήθειές της από το χώρο εργασίας στην κοινότητα, στη χώρα, στον κόσμο.
Παραμένουν και για μένα προσωπικά ανοιχτοί οι προβληματισμοί σας για το γεγονός ότι η ιδιοκτησία είναι συλλογική όχι κοινωνική και ότι η ΚΑΟ λειτουργεί σε ένα πλαίσιο κυριαρχίας της αγοράς και του ανταγωνισμού, το οποίο προφανώς την επηρεάζει. Δεν θεωρώ όμως βάσιμο τον ισχυρισμό ότι την «καπιταλιστικοποιεί», δεν το λέει η θεωρία και δεν το δείχνουν τα στοιχεία. Το άνοιγμα της μισθολογικής ψαλίδας με την αύξηση της πολυπλοκότητας του μάνατζμεντ, που είναι γεγονός, είναι αμυντική κίνηση απέναντι στις ανταγωνιστικές πιέσεις του καπιταλιστικού περιβάλλοντος και όχι έξω από τη σοσιαλιστική λογική, όπως αναλύθηκε παραπάνω. Δεν πρέπει να μας διαφεύγει ποτέ ότι η ιστορική εμπειρία, παρόλο το επιστημονικό έργο που προηγήθηκε, κατέγραψε προσπάθειες κοινωνικοποίησης των μέσων παραγωγής και κεντρικού σχεδιασμού, οι οποίες κατέρρευσαν και αντί να οδηγήσουν στην ευημερία και στο δεύτερο, ανώτερο στάδιο, τον κομμουνισμό, πήγαν τις κοινωνίες που τις υιοθέτησαν πολλές γενιές πίσω. Η ΚΑΟ, όπως την αντιλαμβάνομαι προσωπικά, είναι μια εκ νέου προσέγγιση της διαδικασίας μετάβασης από τον καπιταλισμό προς τον σοσιαλισμό, η οποία επανέρχεται στη «οικονομική βάση» για να αλλάξει στη ρίζα τους τις παραγωγικές σχέσεις και να δημιουργήσει τις συνθήκες συνολικότερης αλλαγής της κοινωνίας. Δεν πρέπει να διδαχτούμε από την αποτυχία του Σοβιετικού πειράματος, το οποίο ξεκίνησε την επανάσταση από το πολιτικό-ιδεολογικό επίπεδο και στη συνέχεια προσπάθησε τη μετάβαση στο οικονομικο-κοινωνικό; Αυτή η επιλογή (του Λένιν) δεν οδήγησε στην ανάγκη δημιουργίας του επαναστατικού κόμματος, που θα έφερνε στο προλεταριάτο τη συνείδηση του επαναστατικού του ρόλου «απέξω» και μετά την κατάληψη της εξουσίας θα έχτιζε το κράτος της προλεταριακής εξουσίας, απαλλοτριώνοντας την ατομική ιδιοκτησία και τσακίζοντας το αστικό κράτος των εκμεταλλευτών; Αυτό το κράτος δεν θα «μαράζωνε» με τη σταδιακή εξαφάνιση της αστικής τάξης κατά το στάδιο του σοσιαλισμού, φτάνοντας στο σημείο να είναι «άχρηστο» όταν η κοινωνία θα έφτανε να γίνει αταξική; Το σχέδιο αυτό δεν επαληθεύτηκε στην πράξη, το σοβιετικό πείραμα απέτυχε, η εκμετάλλευση παρέμεινε, ο καπιταλισμός παρέμεινε «θριαμβευτής» και αχαλίνωτος και τώρα ζούμε τα τραγικά αποτελέσματα. Τι πρέπει να κάνουμε;
Στη Διακήρυξη της ΠΡΩΣΚΑΛΟ, λέμε :
«Η Πρωτοβουλία Συνεργασίας για την Κοινωνική και Αλληλέγγυα Οικονομία σκοπό έχει να συμβάλλει στη διατύπωση ενός δημόσιου Λόγου και στην ενεργοποίηση μιας κοινωνικής Πράξης, με τη μορφή ενός Σχεδίου Δράσης οικονομικού, κοινωνικού, περιβαλλοντικού, πολιτικού και ιδεολογικού που θα δίνει διέξοδο, ελπίδα, προοπτική. Που θα οδηγεί στην κοινωνικά δίκαιη έξοδο από την κρίση, επειδή :
1. Στο οικονομικό επίπεδο, θα οργανώνει την παραγωγή και την οικονομία με τρόπο που θα αμφισβητεί τα αποτυχημένα μοντέλα του καπιταλισμού και του «σοσιαλισμού που δεν υπήρξε», συνδυάζοντας πετυχημένα τη συλλογική ιδιοκτησία με τα κίνητρα προς τα άτομα.
2. Στο κοινωνικό επίπεδο θα προωθεί την ισότητα, την κοινωνική δικαιοσύνη και αλληλεγγύη, τις ατομικές και συλλογικές ελευθερίες
3. Στο περιβαλλοντικό επίπεδο, θα προωθεί περιβαλλοντικά φιλικές πρακτικές και αξίες για την αρμονική συμβίωση ανθρώπου και φύσης
4. Στο πολιτικό επίπεδο, θα συνδυάζει αρμονικά την αντιπροσωπευτική με την άμεση δημοκρατία και θα κατοχυρώνει το λαϊκό έλεγχο των συλλογικών αποφάσεων
5. Στο πολιτιστικό επίπεδο, θα δημιουργεί συνθήκες άνθισης της προσωπικότητας με τρόπο που θα επιτρέπει την αξιοποίηση της δυναμικής προς όφελος του συνόλου.
Συνοπτικά ένα Σχέδιο Δράσης που στόχο έχει να καθιερώσει ένα συνολικό σύστημα εργασίας, κατανάλωσης και ζωής που θα οδηγεί στην κοινωνική απελευθέρωση του ανθρώπου πάνω σε ένα βιώσιμο πλανήτη».
Η προσέγγιση δεν στέκεται στο οικονομικό επίπεδο, αλλά αναφέρεται σε όλα τα επίπεδα της ανθρώπινης δραστηριότητας, προφανώς και στο πολιτικό, με τη σαφή επισήμανση ότι «συμβάλλει» δεν «αναλαμβάνει», δηλαδή δεν είναι πολιτική κίνηση, όντας όμως «πολύχρωμη» κίνηση πολιτών. Στο σημείο αυτό να τονίσω τη μεγάλη σημασία που δίνω σ’ αυτήν ακριβώς την «πολυχρωμία», δηλαδή τη συνένωση δυνάμεων που εκκινούν από τη ριζοσπαστική και ανανεωτική αριστερά και φτάνουν μέχρι το σοσιαλιστικό και τον οικολογικό χώρο, πάνω σε ένα κοινό στόχο: τη συμβολή μας σε μια πορεία που θα οδηγεί στην κοινωνική απελευθέρωση του ανθρώπου πάνω σε ένα βιώσιμο πλανήτη, με «όχημα» την ΚΑΟ. Τα μέσα μας είναι δύο: ο δημόσιος Λόγος και η Κοινωνική Πράξη. Η φιλόξενη σελίδα σας, και σας ευχαριστώ γι’ αυτό, είναι ένα σημαντικό μέσο ανάπτυξης του δημόσιου λόγου μας. Ελπίζω, κυρίως σε ότι αφορά εσάς, και βέβαια πολλούς άλλους που στέκονται κριτικά και με επιφυλάξεις απέναντι στο διακηρυγμένο στόχο μας, να έχουμε κάποια θετικά αποτελέσματα.
Αγαπητοί φίλοι,
Δεν ξέρω αν κατάλαβα καλά, πάντως η όλη προσπάθεια του Μοντραγκόν μου μοιάζει σαν ένα νησί κευνσιανισμού, δηλαδή καπιταλισμού με πιό ανθρώπινο πρόσωπο, μέσα σε έναν ωκεανό νεοφιλελευθερισμού. Δεν ξέρω βέβαια αν αυτό είναι το ζητούμενο πλέον στην εποχή μας. Προσωπικά πιστεύω ότι η λύση στα περιβαλλοντικά αλλά και στα κοινωνικά προβλήματα του πλανήτη δεν είναι σε καμμία περίπτωση η επιστροφή σε κευνσιανές καπιταλιστικές πρακτικές. Πάντως ακόμα κι αν αυτό είναι το ζητούμενο γιά κάποιους φίλους, πως διασφαλίζεται ότι το όλο εγχείρημα δεν θα πάρει κάποια στιγμή νεοφιλελεύθερη τροπή αν η πλειοψηφία των εργαζομένων-μετόχων το αποφασίσει;
Πρίν απο κάποια χρόνια υπήρχε και στην Ελλάδα κάτι ανάλογο. Είχαν δημιουργηθεί τοπικές ναυτιλιακές εταιρείες λαικής βάσης με περιορισμό στον αριθμό των μετοχών που μπορούσε να κατέχει κάποιος και αξιόλογη κοινωνική προσφορά. Αυτές ήσαν οι γνωστές Κρητικές εταιρείες ΑΝΕΚ και ΜΙΝΩΙΚΕΣ ΓΡΑΜΜΕΣ. Σήμερα αυτές οι εταιρείες έχουν αλλάξει ιδιοκτησιακό καθεστώς, έχουν πλήρως φιλελευθεροποιηθεί και δε θυμίζουν σε τίποτα τον παλιό εαυτό τους.
Αγαπητέ Λ. Αγγέλου, θα μου επιτρέψεις να σου μιλάω στον ενικό χάριν οικειότητας και να σου απαντήσω εφ’ όλης της ύλης που ανέπτυξες, αλλά τμηματικά λόγω έλλειψης χρόνου.
Πρώτα απ’ όλα να διευκρινίσουμε ότι δεν τίθεται θέμα ευχαριστιών προς το πρόσωπό μου σχετικά με την προβολή του θέματος της Κοινωνικά Αλληλέγγυας Οικονομίας (ΚΑΟ) από τους Διαλόγους. Οι Διάλογοι είναι ανοικτοί σε όλους όσους έχουν να πουν κάτι ουσιαστικό να πουν και να δεχθούν… δημόσιο διάλογο επ’ αυτού. Και η ΚΑΟ με το συνεταιριστικό κίνημα είναι εξαιρετικά σημαντικό και ενδιαφέρον θέμα για να μην ασχοληθούν οι Διάλογοι μαζί του. Επιπλέον, δεν ευθύνομαι εγώ για τη διαχείριση των Διαλόγων. Μόνο για τα προσωπικά μου άρθρα φέρω ευθύνη. Θέλω να τονίσω πως πράγματι πιστεύω ότι θέτοντας κριτικά ορισμένα ζητήματα σχετικά με την ΚΑΟ συμβάλλω – έστω και αρνητικά - σε κάποιο είδος πληροφόρησης και συνειδητοποίησης των αναγνωστών μας.
Αυτός είναι και ο λόγος που, οφείλω να ομολογήσω, μου έκαναν άσχημη εντύπωση τα εισαγωγικά που έβαλες στην λέξη «αναβάθμιση» στο προτελευταίο σχόλιο σου.
Είναι προφανές πως το κείμενο μου επικρίνει κυρίως το τμήμα της ιδεολογίας της ΚΑΟ που σχετίζεται με την κοινωνική απελευθέρωση και την βαθμιαία αλλαγή των παραγωγικών σχέσεων εντός του καπιταλισμού, προσπαθώντας να απομυθοποιήσει το πρότυπο του Μόντραγκον που συνήθως προβάλλεται. Όμως, προσφέρει συγχρόνως την ευκαιρία σε όσους πρεσβεύουν τα σχετικά να αναπτύξουν περισσότερο τις θέσεις τους διορθώνοντας τις όποιες παρερμηνείες ή και ακούσιες στρεβλώσεις. Ή βεβαίως να τις τροποποιήσουν, εφόσον είναι ανοιχτοί στην καλοπροαίρετη κριτική, όπως θέλω να πιστεύω πως είμαι και του λόγου μου. Γι’ αυτό και με λύπησαν τα εισαγωγικά στη λέξη ‘αναβάθμιση’. Προσωπικά θεωρώ πολύ περισσότερο χρήσιμη μία σκληρή κριτική σε δομημένες απόψεις και ιδεολογικές πλατφόρμες, παρά την όποια σύμπλευση, αναγνώριση και ενδεχομένως άκριτη αποδοχή τους. Και νομίζω πως η κριτική που ασκείται εδώ είναι σοβαρή και τεκμηριωμένη σε μεγάλο βαθμό.
Τέλος πάντων, αφήνουμε την εισαγωγή και πάμε στην ουσία της δικής σου κριτικής και συγκεκριμένα στα 6 σημεία (στο ιδεολογικοπολιτικό κομμάτι θα αναφερθώ σε άλλο σχόλιο) που αναφέρεσαι σχετικά με το κείμενο μου. Μία πρώτη γενική παρατήρηση: αναφέρεις αρκετά νούμερα και καλά κάνεις. Θα ήταν όμως χρήσιμο να αναφέρεις και τις βασικές πηγές τους για να μπορεί κανείς να τα τσεκάρει αφού καμία φορά η ανάγνωση ποικίλλει. Συγκεκριμένα τώρα:
1. Αναφέρεσαι φίλε Αγγέλου στην τριετία 2005-2007 για να αποδείξεις ότι αφού ο κύριος όγκος των πλεονασμάτων δεν πάει στους ατομικούς λογαριασμούς των εργαζομένων-μετόχων, δεν τίθεται ως προτεραιότητα ο ιδιωτικός πλουτισμός τους όπως εγώ ισχυρίζομαι αλλά η δημιουργία θέσεων εργασίας όπως με συγκεκριμένα νούμερα αναφέρεις. Όμως εγώ πουθενά δεν αρνήθηκα πως υπάρχει αύξηση της απασχόλησης στους συνεταιρισμούς του Μοντραγκόν. Αυτό που ισχυρίσθηκα ήταν πως η αύξηση του τζίρου και των κερδών είναι αυτή που ηγείται (ως στόχος) και αυτή η ανάπτυξη είναι που δημιουργεί αύξηση και των θέσεων εργασίας. Από τα στοιχεία, δε, που παραθέτεις προκύπτει ότι για το συγκεκριμένο διάστημα ο μεγάλος όγκος των κερδών πήγε στη διασφάλιση και μελλοντική ανάπτυξη του ομίλου Μοντραγκόν (αποθεματικά/επενδύσεις), δηλαδή στα μελλοντικά κέρδη και τον ιδιωτικό πλουτισμό των μελών! Πολύ απλά τα νούμερα αυτά αποδεικνύουν ότι το Μοντραγκόν επένδυσε στην διεθνοποίηση και επέκτασή του και όχι στην προσωπική διανομή και κατανάλωση των κερδών. Μία καθ’ όλα, δηλαδή, ανταγωνιστική πρακτική και καπιταλιστική νοοτροπία συσσώρευσης κεφαλαίου. Επιπλέον, με τα στοιχεία που παρέθεσες αποδεικνύεις αυτό που αρχικά είχα λογικά μόνος μου συμπεράνει, ότι δηλαδή στις τοπικές κοινότητες πηγαίνει ένα πολύ πιο μικρό ποσοστό πλεονάσματος, μικρότερο και από το ‘τουλάχιστον 10%’ που θέτει καταστατικά το Μοντραγκόν : εγώ είχα υπολογίσει 3-3,5% και με τα στοιχεία που εμφάνισες προκύπτει 5% στη τριετία. Τέλος, υπάρχουν δύο ακατανόητα για μένα σημεία του σχολίου σου. Λες «ακόμη πρέπει να διευκρινιστεί και το γεγονός ότι τα κέρδη κατανέμονται στους λογαριασμούς των εργαζομένων-παραγωγών, όχι των μετόχων». Μα οι εργαζόμενοι-παραγωγοί (όχι όλοι) που διαθέτουν λογαριασμούς είναι οι μέτοχοι ! Ή μήπως μετοχές αποκτούν και εκτός επιχείρησης κεφαλαιούχοι ; Πρόκειται για ένα σημείο που χρειάζεται νομίζω διευκρίνιση. Το δεύτερο σημείο αφορά το συμπέρασμα του Manfred Davidmann (MD) πως «φαίνεται ότι τα μυαλά του μάνατζμεντ σκέφτονται πιο πολύ με βάση την ιδεολογία της μεγιστοποίησης των κερδών, παρά της αύξησης των θέσεων εργασίας», το οποίο ενώ θεωρείς αξιοσημείωτο, εκτιμάς πως δεν προκύπτει από τα στοιχεία. Ως προς τι, άραγε, είναι αξιοσημείωτο ένα αναπόδεικτο συμπέρασμα ; Πάντως, το συμπέρασμα αυτό δεν πέφτει από τον ουρανό, αλλά προκύπτει από το σύνολο της ανάλυσής του όπως και άλλων εκθέσεων (δες τέλος).
2. Στο θέμα των προσλήψεων παραδέχεσαι ότι «δεν μπορεί να πιάσει δουλειά στους συνεταιρισμούς του Μόντραγκον όποιος θέλει (θα έπρεπε άραγε;), αλλά οι προσλήψεις γίνονται με αντικειμενικότητα και χωρίς διακρίσεις». Δεν γνωρίζω η συνεταιριστική ιδεολογία να θέτει πουθενά ζήτημα προσλήψεων. Είναι, εξ όσων γνωρίζω, ξένη προς αυτήν οποιαδήποτε πρόσληψη. Και πρόσληψη σημαίνει μισθωτή εργασία, δηλαδή εκμετάλλευση. Βεβαίως υπάρχουν όροι και προδιαγραφές για κάθε υποψήφιο μέλος ενός συνεταιρισμού. Αλλά τι νόημα έχει η πρόσληψη εάν ικανοποιούνται αυτοί οι όροι συμμετοχής ; Λες «πράγματι ισχύει λοιπόν το πρώτα πρόσληψη - μετά μέτοχος. Αλλά το ανάποδο δεν θα ήταν απλή αγορά θέσεων εργασίας ; Ποια η προοπτική μιας τέτοιας επιχείρησης ;» Μα αγαπητέ μου κ. Αγγέλου, εσείς δεν ισχυρίζεστε πως όλη η υπόθεση γίνεται για να αυξηθούν οι θέσεις εργασίας ; Γι’ αυτό δεν ξεκινάνε όλοι σε ένα συνεταιρισμό, για να αποκτήσουν μία θέση εργασίας (να βγουν από την ανεργία) και να την κατοχυρώσουν διαχειριζόμενοι οι ίδιοι την επιχείρηση και τα αποτελέσματά της ; Όταν καταβάλλουν ένα μικρό κεφάλαιο δεν αγοράζουν μαζί με ένα μικρό μέρος της επιχείρησης τη δυνατότητα να εργασθούν σε αυτήν ; Γιατί λοιπόν σας φαίνεται τόσο παράξενο μία επιτυχημένη μάλιστα συνεργατική επιχείρηση να προσελκύει και νέα υποψήφια μέλη-εργάτες ; Και γιατί να μην έχουν πρόσβαση στο δικαίωμα συμμετοχής σε αυτήν ;
3. Όσον αφορά το ζήτημα των μισθολογικών διαφορών η κρισιμότητα του δεν βρίσκεται στο αν η σχέση υψηλών και χαμηλών αμοιβών δεν ξεπερνά το 3 προς 1 για το 97% των εργαζομένων, ενώ μπορεί να φθάνει στο 8 προς 1 για το υπόλοιπο 3% των διευθυντικών στελεχών. Γιατί πράγματι στις καπιταλιστικές επιχειρήσεις η ψαλίδα είναι πολλαπλάσια μεγαλύτερη, ενώ και στο σοσιαλισμό όπως έχουμε παραδεχθεί διατηρούνται (αν και με φθίνουσα τάση) εισοδηματικές ανισότητες. Αυτό που έχει κρίσιμη σημασία είναι (α) αν οι μισθολογικές διαφορές διαχρονικά αυξάνουν με την μεγέθυνση της εταιρείας και (β) εάν οι διαφορές επηρεάζουν ανάλογα και την κατανομή των κερδών στους μετόχους. Αυτό το δεύτερο σημείο είναι αποφασιστικής σημασίας και ενώ επικεντρώθηκα σε αυτό στο βασικό μου κείμενο, παρατηρώ ότι το προσπερνάς ασχολίαστο. Να επαναλάβω λοιπόν τι έγραψα: «Γιατί αυτό που δεν ελέχθη καθόλου στην παρουσίαση του προτύπου Μοντραγκόν είναι πως η συμμετοχή των παραγωγών-μετόχων στα κέρδη των συνεταιρισμών είναι ανάλογη του ύψους του μισθού τους. Οπότε εάν κάποιος διευθυντής εισπράττει μισθούς 9 φορές υψηλότερους από αυτούς του απλού εργάτη-μετόχου, τότε αντίστοιχα μεγαλύτερη θα είναι και η συμμετοχή του στα κέρδη του συνεταιρισμού. Λόγος που, εξάλλου, δικαιολογεί την ‘αθόρυβη’ τροποποίηση της αρχής «ένας εργαζόμενος, μία μετοχή, μία ψήφος» στην εντελώς διαφορετική αρχή «ένας μέτοχος, μία ψήφος». Για να σου δώσω, δε, να καταλάβεις τη σημασία της σύνδεσης των διαφορετικών αμοιβών με τη διαφορετική συμμετοχή στο κεφάλαιο, προτείνω να εξετάσουμε ένα απλό παράδειγμα. Ας υποθέσουμε ότι στην αρχή της περασμένης δεκαετίας (2000) ένας συνεταιρισμός 100 ατόμων έχει κεφάλαιο 100 ευρώ (1 ευρώ έκαστος) και πως το διανεμόμενο πλεόνασμα αυξάνει με μέσο ετήσιο ρυθμό 10% κατά τη διάρκεια της δεκαετίας. Αυτό σημαίνει πως στο τέλος της δεκαετίας (2010) το συνολικό κεφάλαιο θα έχει αυξηθεί κατά 159,4 ευρώ φθάνοντας τα 259,4 (ας πούμε 260 ευρώ). Ας υποθέσουμε επίσης πως στο αρχικό κεφάλαιο το 97% των εργαζομένων-μετόχων έχει μικρές μισθολογικές διαφορές ώστε η κατανομή των διανεμομένων κερδών στους ατομικούς λογαριασμούς τους να γίνεται σχεδόν ισότιμα βάσει των παρεμφερών μισθών που παίρνουν, ενώ το 3% απολαμβάνει μισθούς 8 φορές μεγαλύτερους του μέσου όρου του υπόλοιπου 97%. Αυτό σημαίνει πως το 2001 που το διανεμόμενο πλεόνασμα ανέρχεται σε 10 ευρώ και που κανονικά με απόλυτη ισότητα μισθών θα αναλογούσε σε 0,3 ευρώ στο 3% των μετόχων και σε 9,7 ευρώ στο υπόλοιπο 97%, τώρα που οι αμοιβές είναι 8πλάσιες για το 3% των μετόχων αυτό θα λάβει 2,4 ευρώ και το υπόλοιπο 97% θα εισπράξει ως μέρισμα μόλις 7,6 ευρώ. Εάν συνεχίσουμε τους υπολογισμούς για τα υπόλοιπα 9 έτη προκύπτει ότι στο τέλος της δεκαετίας το 3% των εργαζομένων-μετόχων που το 2001 κατείχαν το 3% του συνολικού εταιρικού κεφαλαίου, τώρα κατέχουν το 16% ενώ το 97% που κατείχε αντίστοιχο ποσοστό αρχικά, τώρα κατέχει μόνον το 84%. Παρατηρούμε, δηλαδή, πόσο αλλάζει τη μετοχική σύνθεση η διαφορά μισθών από τη στιγμή που η διαφορά αυτή καθορίζει και τη συμμετοχή στα κέρδη. Πολύ περισσότερο που αυτή η διαφοροποίηση και συγκέντρωση του κεφαλαίου αφορά διάστημα μόλις μίας δεκαετίας (το Μοντραγκόν έχει ζωή 56 ετών).
4. Για το ζήτημα του δημοκρατικού και κοινωνικού ελέγχου της διοίκησης η περιγραφή που κάνεις για τον ρόλο των κοινωνικών συμβουλίων είναι κατά την ταπεινή μου γνώμη ελλιπής. Κάθε πότε συνεδριάζουν ; Τα μέλη τους είναι ανακλητά ; Σε ποια έκταση μπορούν να ελέγχουν τη διοίκηση και να παρεμβαίνουν ; Από πού προκύπτει ότι ‘η εσωτερική δύναμη ελέγχου’ που συνιστούν είναι ‘διαρκής και καθημερινή’ όπως λες ; Υπάρχει κάποια καταστατική διασφάλιση μίας τέτοιας λειτουργίας και που αποτυπώνεται ; Από τη σύντομη αναφορά σου μου δημιουργείται η εντύπωση πως περισσότερο έχουμε να κάνουμε με ένα είδος συμμετοχής στη διοίκηση παρά με εργατικό έλεγχο μόνιμο και διαρκή. Είναι δε σύνηθες σε αρκετές μεγάλες επιχειρήσεις τα συνδικάτα να συμμετέχουν στη λειτουργία των διοικητικών οργάνων χωρίς όμως δικαίωμα βέτο. Το ποιος ελέγχει ποιόν όμως είναι το ζήτημα…
5. Και φθάνουμε έτσι στο πολυσυζητημένο θέμα των ‘άκληρων’ εργαζομένων, δηλαδή όσων εργάζονται στους συνεταιρισμούς χωρίς μετοχικό δικαίωμα. Ισχυρίστηκες αγαπητέ Λ. Αγγέλου πως η τάση είναι να αυξάνει διαχρονικά το ποσοστό των εργαζομένων-μετόχων και πως στη περίπτωση του Μόντραγκον φθάνει το 85% (2010), με συνέπεια να συμπεραίνεις πως η προσπάθεια για ένταξη των εργαζομένων του ομίλου στο καθεστώς των μελών είναι ειλικρινής και με ανοδικά αποτελέσματα παρ’ όλη τη διεθνοποίηση του ομίλου». Όμως, πρόκειται για εσφαλμένη εκτίμηση την οποία διορθώνει η συμμετοχή των εργαζομένων-μετόχων στο συνολικό εργατικό δυναμικό του δικτύου λιανικών πωλήσεων Eroski που όπως ανέφερα είναι μόλις 33%! Τα στοιχεία για το εξαιρετικά χαμηλό αυτό ποσοστό του Eroski θα τα βρείτε στην ιστοσελίδα του Μόντραγκον όπου σαφώς λέγεται πως «The retail network consists of 2,246 establishments with 73 new openings and 76 outlets conveyed. The headcount amounts to 45,000 people, of which 14,578 workers are member-owners.» Να σημειωθεί, δε, πως το 85% των εργαζομένων στο Μόντραγκον που είναι και μέλη-μέτοχοι αφορά μόνον τον βιομηχανικό τομέα. http://www.mondragon-corporation.com/language/en-US/ENG/Economic-Data/Mo.... Αφού λοιπόν το 85% των εργαζομένων-μετόχων αφορά ας πούμε το 50% του Μόντρεγκον (βιομηχανία, τράπεζες-ασφάλειες) και το άλλο 50% αφορά το εμπόριο όπου οι μέτοχοι είναι μόλις το 33%, τότε ο μέσος όρος των εργαζομένων-μετόχων για το σύνολο του ομίλου είναι 59% !!! Αλλά αυτό δεν λέγεται πουθενά από κανέναν στην ιστοσελίδα του Μόντραγκον, έτσι δεν είναι ; Για επιβεβαίωση περί χαμηλού ποσοστού μετόχων σε Eroski δες και Economist 26/3/2009 εδώ: http://www.youtube.com/watch?v=f-Dkkt2ozL0&feature=related. Όπως χαρακτηριστικά τονίζει ο Economist για το Μοντραγκόν ισχύει πως «για κάθε ένα μέτοχο-εργαζόμενο αντιστοιχούν δύο απλοί εργαζόμενοι».
6. Τέλος, χαίρομαι που συμφωνήσαμε τουλάχιστον για το ότι οι παραγωγικοί συνεταιρισμοί τύπου Μόντραγκον δεν καλύπτουν παρά ένα πολύ μικρότερο ποσοστό από το 10% της παγκόσμιας οικονομίας (αυτό αφορά όλα τα είδη συνεταιρισμών) που αρχικά αναφέρατε. Αυτό που με εντυπωσιάζει όμως είναι αυτό που λές πως «αν δεχθούμε πως ισχύει ο υπολογισμός σας (μου) για το 1% θα έλεγα πως αποτελεί ένα πολύ καλό σημείο εκκίνησης!» Πολύ καλό σημείο εκκίνησης για την ΚΑΟ. Το επισημαίνω αυτό γιατί θυμάμαι πως σε σχόλιο σας στις 23/8 (στο ποστ του Κ. Νικολάου) είχατε πει πως «συνολική μεταβολή των παραγωγικών σχέσεων θα αποτελούσε η πλήρης επικράτηση του μοντέλου της ΚΑΟ παγκόσμια». Κατόπιν αυτού, διερωτώμαι: αν χρειάστηκαν 56 χρόνια για τους παραγωγικούς συνεταιρισμούς τύπου Μόντραγκον να φθάσουν το 1% της παγκόσμιας οικονομίας, πόσες χιλιετίες (μήπως πέντε;) θα χρειαστούν για τη συνολική μεταβολή των παραγωγικών σχέσεων σε όλο τον κόσμο ;
Και μία υποσημείωση: για τις ελαστικές σχέσεις εργασίας βρήκα τελικά αναφορά – πέραν του Economist - σε κάποια κείμενα πολύ πιο επικριτικά απέναντι στο μοντέλο Μόντραγκον που δεν θα ήταν άσκοπο να συμβουλευτεί κανείς.
http://louisproyect.wordpress.com/?s=the+myth+of+Mondragon
http://www.sunypress.edu/p-2383-the-myth-of-mondragon.aspx
Αγαπητέ κ. Καλλωνιάτη, ζητώ συγγνώμη αν σε στενοχώρησαν τα εισαγωγικά στη λέξη αναβάθμιση. Σε καμία περίπτωση δεν είχαν αρνητική χροιά αντίθετα σκοπός τους ήταν να τονίσουν τη λέξη όπως άλλωστε δείχνει η αρχή και η συνέχεια της φράσης μου "σας ευχαριστώ κατ' αρχήν για την "αναβάθμιση" του θέματος της Κοινωνικής και Αλληλέγγυας Οικονομίας, τη σύνδεση του κοινωνικο-οικονομικού με το πολιτικο-ιδεολογικό ζήτημα. Σε ότι με αφορά είναι πολύ στενά δεμένα και μόνο μια συνδυασμένη αντιμετώπιση μπορεί να θεωρείται ολοκληρωμένη". Ελπίζω μετά και από αυτή την εξήγηση να λύνεται η παρεξήγηση. Για υπόλοιπα θα επανέλθω.
Μετά τη διευκρίνιση σε ότι αφορά την "αναβάθμιση" και ελπίζω την άρση της παρεξήγησης, προχωρώ στο σχολιασμό των 6 πρώτων σημείων σου (αποδεκτός με χαρά ο ενικός ως σημείο οικειότητας).
1. Οι καπιταλιστικές επιχειρήσεις δίνουν έμφαση στην μερισματική απόδοση, ενώ το Μ στην κεφαλαιοποίηση για τους σκοπούς της εταιρείας, πρώτος από τους οποίους είναι η παραγωγή νέων θέσεων εργασίας. Η κεφαλαιοποίηση του μεγαλύτερου μέρους των κερδών δεν έχει ως αποτέλεσμα τον ιδιωτικό πλουτισμό των μελών, αλλά την αύξηση της συλλογικής ιδιοκτησίας, η οποία διαχωρίζεται σαφώς από την ατομική. Όσο περισσότερα κέρδη κεφαλαιοποιούνται στην εταιρία, τόσο αυξάνει η συλλογική ιδιοκτησία και μειώνεται το ποσοστό των διανεμομένων κερδών σε ατομική βάση. Πέραν αυτού και οι ατομικοί λογαριασμοί, πάλι στην εταιρεία παραμένουν και αξιοποιούνται για την παραγωγή νέων θέσεων εργασίας. Μία ανταγωνιστική μεν, αλλά καθόλου καπιταλιστική νοοτροπία, αφού σκοπός είναι όχι το ατομικό κέρδος αλλά η συλλογική προσπάθεια παραγωγής νέων θέσεων εργασίας.
Για τις τοπικές κοινότητες : πράγματι για το 2005 το ποσό που πηγαίνει σ΄αυτές είναι 6%, ενώ για το 2006 και το 2007 είναι 5%. Όμως για το 2008 είναι 49,7%, για το 2009 είναι 36% και για το 2010 είναι 9%. Όπως φαίνεται ο μέσος όρος κυμαίνεται από χρονιά σε χρονιά, με την διακύμανση του ποσοστού που πηγαίνει στις τοπικές κοινότητες να είναι μικρότερη από εκείνη των κερδών για λόγους κοινωνικούς (η κοινωνική προσφορά του Μ είναι επιλογή να μην ακολουθεί τις διακυμάνσεις που προκαλεί η αγορά στο τζίρο και τα κέρδη. Το Μ κατά κάποιο τρόπο λειτουργεί σαν ένα είδος συνεταιριστικού αμορτισέρ).
Μέτοχοι και μέλη εργαζόμενοι : Από τα δημοσιευμένα στοιχεία του Μ προκύπτει ότι υπάρχει η δυνατότητα να είναι κανείς μέτοχος χωρίς να είναι και εργαζόμενος. Οι μέτοχοι παίρνουν το επίσημο επιτόκιο συν 6%, ως απόδοση του μετοχικού τους κεφαλαίου και τίποτε άλλο. Οι εργαζόμενοι-μέλη του Μ έχουν το δικαίωμα συμμετοχής στα διανεμόμενα κέρδη «έως 70%» των κερδών. Να τονιστεί ότι αν μια επιχείρηση έχει ζημίες οι ατομικοί λογαριασμοί τις καλύπτουν κατά 70%, ενώ το 30% καλύπτεται από ένα κεφάλαιο αλληλεγγύης των εταιρειών του Ομίλου.
Το πώς σκέφτονται στο επίπεδο του μάνατζμεντ είναι πράγματι άξιο να το προσέχει κανείς γιατί υπάρχει πάντα ανοιχτό το θέμα ανάμεσα στην πνευματική και τη χειρονακτική εργασία, το θέμα της τεχνοκρατίας και την επιρροή της στη λήψη των αποφάσεων. Η δημοκρατία και η πληροφόρηση-γνώση πρέπει να είναι πάντα συνυφασμένες, αλλιώς θεωρώ πως η δημοκρατία μπορεί να παίρνει λάθος αποφάσεις, ενώ η τεχνοκρατία να επηρεάζει αποφάσεις προς όφελός της. Στην περίπτωση του Μ δεν προκύπτει κατά τη γνώμη μου μέχρι στιγμής πρόβλημα σ΄αυτό το σημείο, ούτε από τα στοιχεία που δημοσιεύονται (κατανομή κερδών, μισθολογικές διαφορές), ούτε από την ευρύτατη εκπαιδευτική πολιτική που ακολουθείται (πανεπιστήμιο, σχολές, εκπαιδευτικά κέντρα, εργαστήρια), ούτε από τα Κοινωνικά Συμβούλια που ελέγχουν καθημερινά τη διοίκηση και το μάνατζμεντ.
2. Προσλήψεις : Δεν νομίζω ότι ισχύει η άποψη ότι η συνεταιριστική ιδεολογία είναι ξένη προς την πρόσληψη. Η δημιουργία νέων επιχειρήσεων (όπως και η επέκταση δραστηριοτήτων υφιστάμενων επιχειρήσεων) συνήθως ξεκινάει από μια αναλυτική μελέτη η οποία αρχίζει από το δημογραφικό και φτάνει σε έρευνα αγοράς και επιχειρησιακό σχέδιο. Αφού αποφασιστεί η δημιουργία της νέας επιχείρησης, ένα χρόνο πριν εκπαιδεύεται ο πυρήνας των εργαζομένων που θα την ξεκινήσει. Εκεί θα χρειαστούν και νέες προσλήψεις. Αυτές γίνονται με τη διαδικασία που αναφέρθηκε. Όσοι προσληφθούν γίνονται και μέλη, αφού εκπαιδευτούν και στα συνεταιριστικά και στα καθαρά επαγγελματικά θέματα. Αν δεν διαθέτουν το καθορισμένο κεφάλαιο τους το δανείζει η επιχείρηση και το ξεπληρώνουν από το μισθό σε δύο χρόνια. Υπάρχουν άρα και εργαζόμενοι σε καθεστώς «μετάβασης» από την ιδιότητα του μισθωτού στη ιδιότητα του μέλους. Γι’ αυτούς πράγματι ισχύει η μισθωτή σχέση εκμετάλλευσης, αλλά μόνο για το μεταβατικό διάστημα των δύο ετών. Από την άλλη αν διαθέτουν το κεφάλαιο γίνονται αμέσως μέλη. Το Μ είναι πράγματι ελκυστικό και παραγωγικό όσον αφορά νέες θέσεις εργασίας, αλλά δεν έφτασε στο σημείο να μπορεί όποιος θέλει να πάει να πιάσει δουλειά εκεί. Αλλά που στον σημερινό κόσμο συμβαίνει αυτό;
3.Μισθολογικές διαφορές : Από τα αναλυτικά στοιχεία που έχω παραθέσει στο θέμα αυτό, προκύπτει ότι το 3% του προσωπικού έχει μισθολογική αναλογία πάνω από 3,49 του βασικού μισθού, ενώ το 1 προς 8 ισχύει για ελάχιστα στελέχη του ανώτατου μάνατζμεντ. Άρα η επιχειρηματολογία στο ζήτημα αυτό και οι αντίστοιχοι υπολογισμοί νομίζω πως είναι αβάσιμοι.
Για το ασχολίαστο ορισμένων παρατηρήσεων : Ερευνώ τα στοιχεία που δημοσιεύει το Μ στις ετήσιες εκθέσεις του, τις δικές σου παραπομπές και αφού έχω δεδομένα τα παραθέτω. Το θέμα της κατανομής των κερδών με βάση τη μισθολογική κλίμακα το ερευνώ και εφόσον έχω στοιχεία θα το σχολιάσω.
4. Για τα Κοινωνικά Συμβούλια : Το 2007 τα 873 εκλεγμένα μέλη εργαζόμενοι στα όργανα διοίκησης αφιέρωσαν 1.390.810 ώρες, δηλ. 1593,139 ώρες το καθένα, το 2008 τα 891 εκλεγμένα μέλη αφιέρωσαν 1.361321 ώρες, 1527,857 ώρες το καθένα κλπ. Όπως είναι φανερό οι εκλεγμένοι ασχολούνται καθημερινά με πλήρες ωράριο για να κάνουν τη δουλειά του ελέγχου της διοίκησης και του μάνατζμεντ και να πληροφορούν τους εργαζόμενους στους χώρους δουλειάς τους οποίους εκπροσωπούν. Αυτό σαφώς είναι καταστατικά κατοχυρωμένο και είναι κρίσιμο τμήμα της δομής διοίκησης του Μ, σε ότι αφορά τον έλεγχο της διοίκησης και του μάνατζμεντ από τους εργαζόμενους.
5. «Άκληροι» εργαζόμενοι και Eroski : Το 2007 ο κλάδος του λιανικού εμπορίου του Μ είχε πολύ σημαντικές μεταβολές, λόγω απορρόφησης επιχειρήσεων του τομέα στο Όμιλο. Το γεγονός αυτό πράγματι αύξησε τους εργαζόμενους στον τομέα κατά 51%. Στην ετήσια έκθεση του 2008 αναφέρεται http://www.mondragon-corporation.com/LinkClick.aspx?fileticket=d7ULZaqxb..., σελ. 28) : «2008 will go down in Eroski’s history as the year in which the process to turn the Group’s companies into co-operatives was approved by an Extraordinary Assembly. So, over the next few years, on a staggered basis, the joint stock companies that form part of the Eroski Group will change their business model and become co-operatives. The main change in this process will be for the workers, who will switch from being salaried workers and become worker-members of a co-operative». Άρα υπάρχει εξήγηση για την ειδική περίπτωση του Eroski, κυρίως όμως απόφαση Έκτακτης Γενικής Συνέλευσης για την αντιμετώπιση του θέματος με βάση τις αρχές του Μ. Κατά τη γνώμη μου οι εργαζόμενοι που είναι σε καθεστώς «μετάβασης» από μισθωτοί σε μέλη, καθόλου «άκληροι» δεν μπορούν να χαρακτηριστούν.
6. Για το ποσοστό της ΚΑΟ στην παγκόσμια οικονομία : Θα χαρώ και εγώ αν υπάρξει κάποια συμφωνία από τη δική σου πλευρά ότι αυτός είναι ένας δρόμος που ΔΕΝ έχει υιοθετηθεί και ΔΕΝ έχει υποστηριχτεί πολιτικά μέχρι σήμερα από καμία κρατική οντότητα. Εννοώ ότι η εκτίμησή σου για πέντε χιλιετίες είναι υπόθεση εργασίας, αλλά γεγονός παραμένει ότι ο πολιτικός (επαναστατικός δρόμος), η κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας, η κοινωνικοποίηση (κρατικοποίησή της) και ο κεντρικός σχεδιασμός της οικονομίας έχει στην πράξη (ιστορικά) δοκιμαστεί και έχει αποτύχει. Καλή η σκληρή κριτική στο μοντέλο του Μ, γιατί μόνο έτσι θα ελέγχεται και θα βελτιώνεται, αλλά ποιο είναι το εναλλακτικό πρότυπο που προτείνεται σήμερα από οποιαδήποτε άλλη πλευρά, ΠΟΥ ΝA ΕΙΝΑΙ ΠΕΤΥΧΗΜΕΝΟ, ΝΑ ΛΕΙΤΟΥΡΓΕΙ ΚΑΙ ΝΑ ΑΝΑΠΤΥΣΣΕΤΑΙ ΣΤΟ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ, ΕΧΟΝΤΑΣ ΚΑΤΑΡΓΗΣΕΙ ΤΗΝ ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΤΙΚΗ ΕΚΜΕΤΑΛΛΕΥΤΙΚΗ ΣΧΕΣΗ ΤΩΝ ΣΧΕΣΕΩΝ ΠΑΡΑΓΩΓΗΣ ;
Η δική μου υπόθεση εργασίας είναι ότι αυτός ο δρόμος είναι ο συντομότερος δυνατός, γιατί είναι δημοκρατικός, σοσιαλιστικός και εξαρτάται από τον κόσμο της εργασίας αποκλειστικά, από τοπικές και περιφερειακές πρωτοβουλίες, από «τα κάτω», όχι «απέξω» και από «τα πάνω».
Η ΚΑΟ οπως περιγραφεται εδω μοιαζει με τις αλληλεγγυες εταιρειες που αναπτυχθηκαν στην Βρετανια και κατοπιν και σε αλλες δυτικες χωρες, αρχιζοντας απο τα μισα του 19ου αιωνα. Εχουν δηλαδη ηδη 1,5 αιωνα ιστοριας συνυπαρξης με περισσοτερο παραδοσιακες καπιταλιστικες δομες. Ζωντας 8 χρονια στη Βρετανια ειμαι και εγω μελος σε 4 αλληλεγγυες εταιρειες (κυριως τραπεζες και ασφαλιστικες), τις οποιες χρησιμοποιω παραλληλα με αλλες, κερδοσκοπικες εταιρειες.
Μερικες απο τις μεγαλυτερες εταιρειες στην Βρετανια ειναι αλληλεγγυες, σαν παραδειγμα να αναφερω τη Nationwide, την LV και την John Lewis Partnership. Συνυπαρχουν και ανταγωνιζονται με επιτυχια τις λοιπες κερδοσκοπικες εταιρειες για μεγαλο χρονικο διαστημα. `Απαραιτητως φυσικα πρεπει να βγαζουν "κερδος", οπως και καθε πραξη στον κοσμο πρεπει να βγαζει "κερδος", το οποιο χρησιμοποιειται για να επεκτεινουν τις δραστηριοτητες τους και για να βελτιωσουν τις υπηρεσιες που παρεχουν. Η παρουσια τους σε ενα ανταγωνιστικο περιβαλλον επιβαλλει την προσφορα υπηρεσιων που ειναι τουλαχιστον εφαμιλλες των κερδοσκοπικων εταιρειων.
Σκοπος της δημιουργιας των εταιρειων αυτων ηταν η ικανοποιηση καποιας κοινης αναγκης των μελων τους (πχ υγεια, παιδεια, χρηματοδοτηση). Ιδεολογικο υποβαθρο οι περισσοτερες απο αυτες δεν εχουν, και σιγουρα οχι οι περισσοτερο επιτυχημενες. Δεν ιδρυθηκαν ως αντιδραση στον καπιταλισμο η για να προωθησουν μια συγκεκριμενη ιδεολογια, αλλα επειδη οι ιδρυτες τους πιστευαν οτι μπορουσαν να καλυψουν καλυτερα καποιες αναγκες τους. Αλλωστε ενα φιλελευθερο οικονομικο περιβαλλον ηταν απαραιτητο για την ιδρυση και την αναπτυξη τους, μιας και οι περισσοτερες αρχισαν ως μικρες εταιρειες που δεν θα μπορουσαν να επιβιωσουν σε ενα καθεστως κρατισμου-συγκεντρωτισμου-προστατευτισμου που ευνοει μεγαλυτερες εγκαθιδρυμενες αναγκες. Αυτο φαινεται και απο το γεγονος οτι οι αλληλεγγυες εταιρειες αρχισαν να μειωνονται οταν το βρετανικο κρατος εξαπλωθηκε σταδιακα στους τομεις της εκπαιδευσης και της προνοιας.
Συνοπτικα, οι αλληλεγγυες εταιρειες αποτελουν αλλη μια εκφραση της τασης των ατομων για συνεργασια προς εκπληρωση ενος σκοπου, οπως αυτη εκφραζεται γενικοτερα στην συγχρονη οικονομια (δεν ειναι αλλωστε παραξενο οτι οι εταιρειες ονομαστηκαν εταιρειες η οτι δεν υπαρχει κανεις ανθρωπος στον κοσμο που να μπορει απο μονος του να φτιαξει κατι τοσο απλο οσο ενα μολυβι). Δεν αποτελουν "απαντηση" στον καπιταλισμο, γιατι ειναι αναποσπαστο μερος του οπως και οι κερδοσκοπικες εταιρειες και απαιτουν ενα ανταγωνιστικο περιβαλλον για να ευημερησουν. Δρουν παραλληλα με τις ιδιωτικες εταιρειες με προθεση την μεγιστοποιηση των κερδων των μελων τους και αποτελεσμα την ποσοτικη και ποιοτικη αυξηση των υπηρεσιων που μπορει να επιλεξει ο καταναλωτης.
Κώστα σου υποσχέθηκα στο προηγούμενο άρθρο το Κώστα Ν, ότι θα σου απαντήσω από εδώ. Στο θέμα για το αν η ελεύθερη αγορά λειτουργεί ή όχι, με ρώτησες:
"Αλήθεια, ξέρεις, εσύ πουθενά να λειτούργησε ο νόμος της προσφοράς και της ζήτησης 'ελεύθερα' ;"
Κώστα λειτουργεί συνέχεια και κάθε δευτερόλεπτο. Αν έχεις 100 Ευρώ μπορείς αύριο να πάς να αγοράσεις 10 σάκους άμμου αλλά μόνο ένα κλάσμα του γραμμαρίου χρυσό.
Τα παραδείγματα είναι ατελείωτα. Μερικά που μου έρχονται στο μυαλό:
Τα εισιτήρια των αεροπλάνων μειώθηκαν στο ένα δέκατο της τιμής όταν εισήλθαν νέες εταιρίες και αυξήθηκε ο ανταγωνισμός. Αυξήθηκε η προσφορά και δεδομένης της ζήτησης οι τιμές έπεσαν.
Οι τιμές των υπολογιστών έχουν πέσει στο ένα χιλιοστό από τη δεκαετία του 80 εάν λάβει κανείς υπόψιν την υπολογιστική ισχύ. Γιατί; Αυξήθηκε η προσφορά όλο και υψηλότερης τεχνολογίας, λόγω της αύξησης της απόδοσης των εργοστασίων και δεδομένης της ζήτησης, έπεσαν οι τιμές.
Άλλο παράδειγμα αντίθετο. Θα θυμάσαι ίσως πρίν κάποια χρόνια που κάηκε ένα μεγάλο εργοστάσιο μνημών RAM. Τότε μειώθηκε δραματικά η προσφορά των συγκεκριμένων τσιπ, και αμέσως αυξήθηκαν οι τιμές.
Ο νόμος προσοφράς/ζήτησης παύει να λειτουργεί μόνο σε συνθήκες ολιγοπωλίων. Επίσης παρότι λαμβάνει υπόψιν του την σπανιότητα (στην ουσία είναι ένας νόμος σπανιότητας) αυτό που ΔΕΝ λαμβάνει υπόψιν είναι τα πλανητικά αποθέματα των πρώτων υλών. Γιατί; Γιατί αυτό που 'βλέπει' ο νόμος προσφοράς/ζήτησης είναι η ευκολία πρόσβασης σε ένα πόρο. Και όχι το πόσος πόρος έχει απομείνει στον πλανήτη. Για παράδειγμα, εάν η εξόρυξη πετρελαίου είναι πολύ αποδοτική, μπορεί η πρόσβαση στο πετρέλαιο να είναι εύκολη (και άρα η τιμή χαμηλή) έως το δευτερόλεπτο που θα εξορυχθεί η τελευταία σταγόνα οπότε η τιμή θα ανέβει ξαφνικά στο άπειρο. Το παράδειγμα είναι υπερβολικό επίτηδες για να καταδείξω το πρόβλημα ότι η προσφορά/ζήτηση δεν λαμβάνει υπόψιν το περιβαλλοντικό κόστος, εκτός εάν αυτό υπεισέλθει με πολιτικούς τρόπους στην εξίσωση (όπως γίνεται κάπως με τις μονάδες ρύπανσης).
jboy σε ευχαριστώ για την τεκμηριωμένη απάντηση, όμως πρέπει να σου πω πως δεν αντιστοιχεί στην πραγματικότητα.
Ο νόμος της αξίας (προσφοράς-ζήτησης) λειτουργεί, αντανακλά τις συνθήκες σπανιότητας πόρων στο βαθμό που αυτές λογίζονται σε χρήμα (δεν λογίζονται όλες), δεν λειτουργεί όμως ελεύθερα.
Όχι μόνον γιατί υπάρχουν μονοπώλια, ολιγοπώλια (μην ξεχνάς πως υπάρχει και ολιγοπωλιακός ανταγωνισμός) και πολυεθνικές που κυριαρχούν στις αγορές, αλλά κυρίως γιατί υπάρχει το κράτος με τον παρεμβατισμό του και η ταξική πάλη που μεταβάλλουν τα δεδομένα ή συμπληρώνουν τις ελλείψεις της αγοράς και των νόμων της.
Σήμερα ζούμε μία εποχή κρίσης των αγορών με τον πλέον έντονο κρατικό παρεμβατισμό της μιας ή της άλλης μορφής (αύξηση φόρων, μείωση δαπανών, επιβολή κυρώσεων και ρυθμίσεων ή κανόνων στη λειτουργία των αγορών, νομισματικές υποτιμήσεις ή δασμολογικοί φραγμοί κλπ) που είναι σχεδόν παραλογισμός να μιλάμε για 'ελεύθερη αγορά'.
Τα παραδείγματα αφθονούν. Αλλά ας ξεκινήσω από τα δικά σου.
Στην περίπτωση του πετρελαίου το παράδειγμα που αναφέρεις δεν ισχύει γιατί το πετρελαϊκό καρτέλ ήδη από τώρα ρυθμίζει την παραγωγή του όχι μόνον βάσει της τρέχουσας προσφοράς και ζήτησης αλλά και βάσει της μελλοντικής, γεγονός που σημαίνει ότι λαμβάνει υπόψη του ήδη από τώρα τις μελέτες για την εξάντληση των φυσικών αποθεμάτων. Άρα δεν θα υπάρξει απότομη (στο άπειρο) αλλά σταδιακή αύξηση των τιμών μέχρις ότου αναπτυχθεί αρκετά η ανάπτυξη νέων εναλλακτικών πηγών ενέργειας και μειωθεί η ζήτηση.
Εξήγησέ μου, αν φυσικά μπορείς, πως θα αναπτυχθεί η πράσινη οικονομία χωρίς εκ των άνω καθορισμό των τιμών (με επιδοτήσεις, νόμους κλπ).
Πες μου που στο καλό αγαπητέ jboy μπορώ να αγοράσω ή να πουλήσω ένα γραμμάριο ή ένα τόνο χρυσού ελεύθερα και θα σε...χρυσώσω. Καμία τέτοια ελευθερία δεν υπάρχει και όποιος το ισχυρίζεται προφανώς αγνοεί παντελώς πως λειτουργεί η αγορά των πολυτίμων μετάλλων.
Πες μου γιατί το κράτος επέβαλε στην ΟΑ να πετά σε άγονες περιοχές με ζημιά ή γιατί η Κομισιόν κινήθηκε ενάντια στην σύμπραξη/συγχώνευση ΟΑ-Aegean. Βεβαίωσε με ότι ορισμένες θέσεις πτήσεων δεν έχουν να κάνουν με την τιμή του εισιτηρίου αλλά με την πολιτική σημασία του επιβάτη.
Εξήγησέ μου πως λειτουργεί ο νόμος της προσφοράς και της ζήτησης στα φάρμακα και, πάρα πέρα, πόσο ορθολογικό για τη λειτουργία του κρίνεις το καθεστώς ιδιοκτησίας των πνευματικών δικαιωμάτων με τους μακρόχρονους περιορισμούς που θέτει.
Απόδειξέ μου ότι οι έλληνες αγρότες είναι ελεύθεροι να καλλιεργήσουν ότι προϊόντα θέλουν (πχ καπνά, ή να φυτέψουν ελιές κλπ) έχοντας ίσα δικαιώματα με τους άλλους παραγωγούς.
Διαβεβαίωσε με πως για να συμμετάσχει ένας επιχειρηματίας στα κοινοτικά προγράμματα αρκούσε ή αρκεί η αξία της δουλειάς του και μόνον και πως δεν χρειαζόταν το γνωστό 'σπρώξιμο' ή 'λάδωμα'. Και πείσε με πως αυτό περιορίζεται στα εθνικά μας σύνορα μόνον.
Διαφώτισέ με τι σχέση έχει η παντοκρατορία των εταιρικών λόμπι στις ΗΠΑ (και στις Βρυξέλλες) με τον νόμο της προσφοράς και της ζήτησης. Πείσε με πως ισχύει ο νόμος της αξίας στην οργάνωση και λειτουργία του πολιτικού συστήματος.
Υπόδειξέ μου μία έστω μεγάλη αγορά για την οποία δεν έχουν θεσπιστεί περιοριστικές κοινοτικές οδηγίες.
Εξήγησέ μου πως είναι δυνατόν να υπάρχει ζήτηση χρήματος, να υπάρχει και προσφορά (από την αρχική του πηγή, τη κεντρική τράπεζα) αλλά να μην συναντώνται μεταξύ τους καθώς υπάρχει διακράτηση χρήματος από τις εμπορικές τράπεζες ;
Τέλος, μήπως έχεις μία ερμηνεία για τις περιοδικές καπιταλιστικές κρίσεις που έχουν ιστορικά βεβαιωθεί ; Γιατί αν λειτουργούσε ο νόμος της ελεύθερης αγοράς και εξισορροπούσαν προσφορά και ζήτηση δεν θα είχε κρίσεις ο καπιταλισμός, έτσι δεν είναι ;
Τερματίζω συμφωνώντας μαζί σου πως ο νόμος της αξίας δεν λαμβάνει υπόψη του το περιβαλλοντικό κόστος. Θα έλεγα ακόμη καλύτερα πως δεν λαμβάνει υπόψη του το ανθρώπινο κόστος (συνθήκες εργασίας, ψυχική υγεία κλπ) παρά μόνον ότι αποτιμάται με χρηματικούς όρους. Η σπανιότητα όμως είναι σήμερα πρωτίστως σπανιότητα ανθρωπιάς και πολιτισμού. Αν αυτή ήταν εμπορεύσιμο είδος ο νόμος προσφοράς-ζήτησης θα την έπαιρνε υπόψη του. Ευτυχώς για μας δεν είναι...
Αγαπητέ κ. Αγγέλου, δεν κατάλαβα καλά για ποιο λόγο αναφέρθηκες εκτεταμένα στην ανάλυση που κάνει ο Μαρξ στη Κριτική του Προγράμματος της Γκότα για την πρώτη φάση της σοσιαλιστικής οικοδόμησης και τα στοιχεία της παλιάς κοινωνίας που εξακολουθούν να υπάρχουν μέσα στις καινούργιες συνθήκες παραγωγής (κάτι που και ο ίδιος παραδέχθηκα απευθυνόμενος στον jboy).
Λες πως νομίζεις πως με αυτή τη παράθεση επιλύονται μία σειρά ιδεολογικοπολιτικά ζητήματα που έθεσα για την ΚΑΟ, τη μισθωτή εργασία, τις μισθολογικές διαφορές και την εκμετάλλευση της εργασίας. Θα βοηθούσε πολύ όμως αν εξηγούσες και τι ακριβώς επιλύεται. Γιατί νομίζω ότι συγκρίνεις ανόμοια πράγματα όταν θεωρείς πως η ανάλυση του Μαρξ για την σοσιαλιστική μετάβαση (αφού έχει ανατραπεί ο καπιταλισμός, το αστικό κράτος και έχει οργανωθεί επαναστατικά σε όλη τη κοινωνία το κράτος των ελεύθερα οργανωμένων παραγωγών) μπορεί να συγκριθεί με την μετάβαση στο εσωτερικό μιας συνεργατικής επιχείρησης που λειτουργεί μέσα σε καπιταλιστικά πλαίσια σε κάποιο είδος νέων ποιοτικά διαφορετικών παραγωγικών σχέσεων όπως εκτιμά η ΚΑΟ.
Προκαλεί εντύπωση που αν και δηλώνεις μη μαρξιστής επιδιώκεις ωστόσο να στηρίξεις την άποψη περί ποιοτικής αλλαγής των παραγωγικών σχέσεων από τις επιχειρήσεις τύπου Μοντραγκόν στην ανάλυση του Μαρξ. Κάνεις όμως λάθος μεγάλο κατά την ταπεινή μου γνώμη. Και επειδή το απόσπασμα που παρέθεσα από την Κριτική του Προγράμματος της Γκότα φαίνεται να μην σε έπεισε, θα σου παραθέσω αυτούσια στα αγγλικά τη θέση του Μαρξ για τους παραγωγικούς συνεταιρισμούς αλλά και το ρόλο του κράτους από μία ομιλία του για την 1η Διεθνή του 1864 και ευχαρίστως μετά το συζητάμε.
The Inaugural Address of the International Working Men’s Association (απόσπασμα)
‘The First International’, October 1864
http://www.marxists.org/archive/marx/works/1864/10/27.htm
«...Βut there was in store a still greater victory of the political economy of labor over the political economy of property. We speak of the co-operative movement, especially the co-operative factories raised by the unassisted efforts of a few bold “hands”. The value of these great social experiments cannot be overrated. By deed instead of by argument, they have shown that production on a large scale, and in accord with the behests of modern science, may be carried on without the existence of a class of masters employing a class of hands; that to bear fruit, the means of labor need not be monopolized as a means of dominion over, and of extortion against, the laboring man himself; and that, like slave labor, like serf labor, hired labor is but a transitory and inferior form, destined to disappear before associated labor plying its toil with a willing hand, a ready mind, and a joyous heart. In England, the seeds of the co-operative system were sown by Robert Owen; the workingmen’s experiments tried on the Continent were, in fact, the practical upshot of the theories, not invented, but loudly proclaimed, in 1848.
At the same time the experience of the period from 1848 to 1864 has proved beyond doubt that, however, excellent in principle and however useful in practice, co-operative labor, if kept within the narrow circle of the casual efforts of private workmen, will never be able to arrest the growth in geometrical progression of monopoly, to free the masses, nor even to perceptibly lighten the burden of their miseries. It is perhaps for this very reason that plausible noblemen, philanthropic middle-class spouters, and even keep political economists have all at once turned nauseously complimentary to the very co-operative labor system they had vainly tried to nip in the bud by deriding it as the utopia of the dreamer, or stigmatizing it as the sacrilege of the socialist. To save the industrious masses, co-operative labor ought to be developed to national dimensions, and, consequently, to be fostered by national means. Yet the lords of the land and the lords of capital will always use their political privileges for the defense and perpetuation of their economic monopolies. So far from promoting, they will continue to lay every possible impediment in the way of the emancipation of labor. Remember the sneer with which, last session, Lord Palmerston put down the advocated of the Irish Tenants’ Right Bill. The House of Commons, cried he, is a house of landed proprietors. To conquer political power has, therefore, become the great duty of the working classes. They seem to have comprehended this, for in England, Germany, Italy, and France, there have taken place simultaneous revivals, and simultaneous efforts are being made at the political organization of the workingmen’s party.» [Κ. Μαρξ].
Αν πίστευε ο Μαρξ πως μπορούμε ειρηνικά και σταδιακά εκ των ένδον να αλλοιώσουμε τις καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής με συνεταιρισμούς και χωρίς ταξική πάλη (!) τότε δεν θα έγραφε και δεν θα έπραττε τίποτα απ’ όσα έκανε στη ζωή του. Το λέω αυτό γιατί κανονικά δεν χρειάζονται αποσπάσματα κειμένων του για να πιστοποιηθεί κάτι τέτοιο. Κράχτης είναι όλη η ζωή και το έργο του. Και κακώς αναζητείται κατά την γνώμη μου συνηγορία υπέρ του κοινωνικού οράματος της ΚΑΟ στον Μαρξ.
(συνεχίζεται)
Αγαπητέ κ. Καλλωνιάτη, εξηγώ τι θεωρώ ότι επιλύεται με την αναλυτική αναφορά στην κριτική του προγράμματος της Γκότα :
Το θέμα των εκμεταλλευτικών-καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής. Η σχέση καπιταλιστή κατόχου των μέσων παραγωγής και εργάτη που νοικιάζει την εργατική του δύναμη στον καπιταλιστή έναντι μισθού, παύει να υπάρχει. Παραμένει όμως το θέμα της αμοιβής ανάλογα με τη δουλειά (μισθολογικές διαφορές). Επαναλαμβάνω τη συγκεκριμένη αναφορά: «Στην πρώτη ή κατώτερη φάση της κομμουνιστικής κοινωνίας (σοσιαλισμός), η αδικία που αίρεται είναι η κατοχή των μέσων παραγωγής από ξεχωριστά άτομα, ενώ η αδικία που αφορά στη διανομή των ειδών κατανάλωσης ανάλογα με τη δουλειά και όχι με τις ανάγκες, παραμένει». Το δεύτερο περιέχεται στην απάντησή σου στον jboy το πρώτο όχι.
Το θέμα της μισθωτής εργασίας νομίζω ότι έγινε σαφέστερο σε συνδυασμό με την αναφορά στους «άκληρους» εργαζόμενους (μη μέλη) : αφορά στους μισθωτούς οι οποίοι βρίσκονται σε καθεστώς «μετάβασης» από μισθωτός προς την ιδιότητα του μέλους.
Σε ότι αφορά στη σύγκριση ανόμοιων πραγμάτων : «To conquer political power has, therefore, become the great duty of the working classes». Για τον Μαρξ η κατάκτηση της πολιτικής εξουσίας μπαίνει ως μέγα καθήκον στην εργατική τάξη. Η Λενινιστική θεώρηση του καθήκοντος αυτού έχει να κάνει με όλα όσα παρέθεσα στο σχετικό απόσπασμα : « Δεν πρέπει να μας διαφεύγει ποτέ ότι η ιστορική εμπειρία, παρόλο το επιστημονικό έργο που προηγήθηκε, κατέγραψε προσπάθειες κοινωνικοποίησης των μέσων παραγωγής και κεντρικού σχεδιασμού, οι οποίες κατέρρευσαν και αντί να οδηγήσουν στην ευημερία και στο δεύτερο, ανώτερο στάδιο, τον κομμουνισμό, πήγαν τις κοινωνίες που τις υιοθέτησαν πολλές γενιές πίσω. Η ΚΑΟ, όπως την αντιλαμβάνομαι προσωπικά, είναι μια εκ νέου προσέγγιση της διαδικασίας μετάβασης από τον καπιταλισμό προς τον σοσιαλισμό, η οποία επανέρχεται στη «οικονομική βάση» για να αλλάξει στη ρίζα τους τις παραγωγικές σχέσεις και να δημιουργήσει τις συνθήκες συνολικότερης αλλαγής της κοινωνίας. Δεν πρέπει να διδαχτούμε από την αποτυχία του Σοβιετικού πειράματος, το οποίο ξεκίνησε την επανάσταση από το πολιτικό-ιδεολογικό επίπεδο και στη συνέχεια προσπάθησε τη μετάβαση στο οικονομικο-κοινωνικό; Αυτή η επιλογή (του Λένιν) δεν οδήγησε στην ανάγκη δημιουργίας του επαναστατικού κόμματος, που θα έφερνε στο προλεταριάτο τη συνείδηση του επαναστατικού του ρόλου «απέξω» και μετά την κατάληψη της εξουσίας θα έχτιζε το κράτος της προλεταριακής εξουσίας, απαλλοτριώνοντας την ατομική ιδιοκτησία και τσακίζοντας το αστικό κράτος των εκμεταλλευτών; Αυτό το κράτος δεν θα «μαράζωνε» με τη σταδιακή εξαφάνιση της αστικής τάξης κατά το στάδιο του σοσιαλισμού, φτάνοντας στο σημείο να είναι «άχρηστο» όταν η κοινωνία θα έφτανε να γίνει αταξική; Το σχέδιο αυτό δεν επαληθεύτηκε στην πράξη, το σοβιετικό πείραμα απέτυχε, η εκμετάλλευση παρέμεινε, ο καπιταλισμός παρέμεινε «θριαμβευτής» και αχαλίνωτος και τώρα ζούμε τα τραγικά αποτελέσματα. Τι πρέπει να κάνουμε;». Στο σημείο αυτό παρεμβάλλεται το απόσπασμα της Διακήρυξης της ΠΡΩΣΚΑΛΟ όπου στο σημείο 4. αναφέρεται : «Στο πολιτικό επίπεδο, θα συνδυάζει αρμονικά την αντιπροσωπευτική με την άμεση δημοκρατία και θα κατοχυρώνει το λαϊκό έλεγχο των συλλογικών αποφάσεων»… Αναφέρω ότι «Η προσέγγιση δεν στέκεται στο οικονομικό επίπεδο, αλλά αναφέρεται σε όλα τα επίπεδα της ανθρώπινης δραστηριότητας, προφανώς και στο πολιτικό»… Και παρακάτω καταγράφω την προσωπική μου άποψη : «Πολύ βασικό να τονιστεί θεωρώ το ζήτημα της δημοκρατίας και του κράτους, το οποίο όπως το θέτει η διακήρυξη της ΠΡΩΣΚΑΛΟ παραπάνω δεν έχει καμία σχέση με τη δικτατορία του προλεταριάτου πάνω στην αστική τάξη, το τσάκισμα της κρατικής μηχανής κλπ. Ο δρόμος της ΚΑΟ στο πολιτικό επίπεδο είναι δημοκρατικός, ξεκινώντας από την άρση των εκμεταλλευτικών σχέσεων στο επίπεδο της παραγωγής και λειτουργώντας τη δημοκρατία, άμεση και αντιπροσωπευτική μέσα στα εργοστάσια, στα γραφεία, στις σχολές και στα εργαστήρια, κάνει τους εργαζόμενους να συνηθίζουν σε συνθήκες συνεργατικότητας, αλληλεγγύης μεταξύ τους και με την κοινότητα, διαρκούς μάθησης πάνω στην δουλειά και τη συνεργατική-συνεταιριστική ιδέα, σεβασμού του περιβάλλοντος κλπ. Κατά τη γνώμη μου αυτός ο τρόπος λειτουργίας μέσα στα εργοστάσια, ετοιμάζει τον κόσμο της εργασίας για πιο προωθημένα καθήκοντα. Να οδηγήσει ολόκληρη την κοινωνία, με βάση τις αρχές αυτές, σε ένα ανώτερο επίπεδο λειτουργίας. Να «εξάγει» τις αρχές λειτουργίας και τις συνήθειές της από το χώρο εργασίας στην κοινότητα, στη χώρα, στον κόσμο». Νομίζω ότι είναι αρκετά σαφής η τοποθέτηση και η διαφορά της άποψης αυτής σε σχέση με την άποψη που εκφράζεις : « νομίζω ότι συγκρίνεις ανόμοια πράγματα όταν θεωρείς πως η ανάλυση του Μαρξ για την σοσιαλιστική μετάβαση (αφού έχει ανατραπεί ο καπιταλισμός, το αστικό κράτος και έχει οργανωθεί επαναστατικά σε όλη τη κοινωνία το κράτος των ελεύθερα οργανωμένων παραγωγών) μπορεί να συγκριθεί με την μετάβαση στο εσωτερικό μιας συνεργατικής επιχείρησης που λειτουργεί μέσα σε καπιταλιστικά πλαίσια σε κάποιο είδος νέων ποιοτικά διαφορετικών παραγωγικών σχέσεων όπως εκτιμά η ΚΑΟ». Το απόσπασμα αυτό μου δίνει την εντύπωση, εκτός αν κάνω λάθος, μιας λενινιστικής θεώρησης σε ότι αφορά την εκπλήρωση του καθήκοντος της εργατικής τάξης σχετικά την κατάληψη της πολιτικής εξουσίας : την επανάσταση, το τσάκισμα του αστικού κράτους και την εγκαθίδρυση του προλεταριακού κράτους, της δικτατορίας του προλεταριάτου πάνω στην αστική τάξη. Στο οικονομικό επίπεδο αυτή η θεώρηση συμπληρώνεται από την κοινωνικοποίηση (κρατικοποίηση) της ατομικής ιδιοκτησίας και τον κεντρικό σχεδιασμό της παραγωγής και της οικονομίας. Επιμένω στις διαφορές, έστω και επαναλαμβανόμενος, αλλά νομίζω ότι πρέπει να γίνουν ξεκάθαρες.
Αλήθεια θα ήθελα να μου επισημάνεις το σημείο που έχω δηλώσει «μη μαρξιστής». Έχω την εντύπωση ότι σε προηγούμενο διάλογο με τον jboy δήλωσα ότι ανήκω στο σοσιαλιστικό χώρο. Από την άλλη ενώ αναφέρεις (πάλι σε διάλογο με τον jboy) « αυτό, όμως, φίλε jboy θα στο απαντήσει καλύτερα ένας μαρξιστής», στον μεταξύ μας διάλογο επικαλείσαι συνεχώς τον Μαρξ ή τους μαρξιστές για να αποδείξεις ότι η ΚΑΟ δεν είναι τίποτε άλλο από ένα καπιταλιστικό «σωσίβιο» και οι συνεταιρισμένοι εργάτες η «μελλοντική αστική (εκμεταλλεύτρια) τάξη». Επίσης δεν αναφέρθηκα σε ποιοτική αλλαγή των παραγωγικών σχέσεων, αλλά στην αλλαγή των καπιταλιστικών-εκμεταλλευτικών σχέσεων παραγωγής, αφού στην ΚΑΟ δεν υπάρχει ο ιδιοκτήτης των μέσων παραγωγής αλλά οι συνεταιρισμένοι εργάτες. Το αυτούσιο απόσπασμα που παραθέτεις στα αγγλικά και το δικό μου στα ελληνικά, που ήταν πράγματι αναλυτικό, από την κριτική του προγράμματος της Γκότα, λένε ακριβώς τα ίδια πράγματα σε ότι αφορά στο οικονομικό επίπεδο. Η σαφής διαφορά είναι στο καθήκον της εργατικής τάξης σε ότι αφορά την κατάληψη της πολιτικής εξουσίας, το οποίο θεωρώ ότι κάλυψα αναλυτικά παραπάνω. Είμαι με δυο λόγια της γνώμης ότι ο σοσιαλισμός, στο πολιτικό επίπεδο, θα είναι δημοκρατικός ή αλλιώς δεν θα είναι σοσιαλισμός. Αλλά ευχαρίστως το συζητάμε παραπέρα αν θεωρείς ότι χρειάζεται.
Συμφωνώ απόλυτα μαζί σου σε ότι αφορά την άποψη του Μαρξ για την ταξική πάλη, στην οποία αναφέρομαι κι εγώ όταν μιλάω για το καπιταλιστικό κράτος. Άλλο αυτό και άλλο η επανάσταση της εργατικής τάξης που καθοδηγείται από το επαναστατικό κόμμα, η δικτατορία του κόμματος αντί (και επί) του προλεταριάτου, η κρατικοποίηση της ιδιοκτησίας και ο κεντρικός σχεδιασμός της οικονομίας. Λέω και πάλι ο Μαρξ έκανε μια εξαιρετικά διεισδυτική επιστημονική ανάλυση του καπιταλισμού και των νόμων που τον διέπουν. Έκανε και συγκεκριμένες αναφορές σε ότι αφορά στα πολιτικά καθήκοντα της εργατικής τάξης. Ο Λένιν «προέκτεινε» τις αναλύσεις του Μαρξ, δίνοντας προτεραιότητα στο πολιτικό στοιχείο σε σχέση με το οικονομικό, δημιουργώντας μια «εξαίρεση» σε σχέση με την πρόβλεψη ότι η επανάσταση θα «ωριμάσει» πιο γρήγορα στις πιο αναπτυγμένες καπιταλιστικά χώρες. Ο πράγματι μεγάλος επαναστάτης Λένιν «έπιασε την ιστορία από τα μαλλιά». Το αποτέλεσμα το είδαμε. Δεν μπορεί λοιπόν να αγνοούμε τον εικοστό αιώνα, σαν να μην υπήρξε, σαν να μην είχαμε την ιστορική εμπειρία του Σοβιετικού πειράματος, σαν να μην είχαμε το αποτέλεσμα της λενινιστικής εκδοχής του Μαρξ. Αυτό κι αν θα ήτανε «μεγάλο λάθος». Θα μου επιτρέψεις να αντιτείνω ότι κακώς αναζητείται στην Λενινιστική εκδοχή του Μαρξ και στο Σοβιετικό πρότυπο, η απόρριψη της ΚΑΟ ως εναλλακτικού δρόμου προς το σοσιαλισμό. Θεωρώ βασικό λάθος να ταυτίζεται ο μαρξισμός με την λενινιστική εκδοχή του (Μαρξισμός-Λενινισμός). Θα έλεγα ακόμη ότι είναι επίσης λάθος να επιμένει κανείς σήμερα στο πρότυπο αυτό ως μονόδρομο προς το σοσιαλισμό. Το σχόλιό μου της 2ας Σεπ τελειώνει ως εξής : «Η δική μου υπόθεση εργασίας είναι ότι αυτός ο δρόμος (της ΚΑΟ) είναι ο συντομότερος δυνατός, γιατί είναι δημοκρατικός, σοσιαλιστικός και εξαρτάται από τον κόσμο της εργασίας αποκλειστικά, από τοπικές και περιφερειακές πρωτοβουλίες, από «τα κάτω», όχι «απέξω» και από «τα πάνω».
Τέλος πρέπει να τονίσω ότι οι προσωπικές μου απόψεις βρίσκονται πάρα πολύ κοντά σε ότι αφορά στο σχετικό απόσπασμα της απάντησής σου στον jboy, της 25ης Αυγούστου : «Στον σοσιαλισμό δεν θα υπάρχει παρόμοια σπατάλη πόρων…καλλιτεχνική δημιουργία και ζωντάνια στην διεκδίκηση της ζωής».
Αγαπητέ κ. Αγγέλου σε ευχαριστώ για την άμεση ανταπόκριση με τις απαντήσεις των 6 σημείων που έδωσες και τα οποία θα σχολιάσω τώρα με τη σειρά μου αναλυτικά ένα προς ένα.
Οι διαφορές μας παραμένουν, αλλά το καλό είναι ότι συγκεκριμενοποιούνται ώστε ο καθένας να μπορεί να βγάλει τα συμπεράσματα του.
Στην απάντηση που μου έδωσες για το ιδεολογικοπολιτικό ζήτημα (29/8) έλεγες μεταξύ άλλων:
”Παραμένουν και για μένα προσωπικά ανοιχτοί οι προβληματισμοί σας για το γεγονός ότι η ιδιοκτησία είναι συλλογική όχι κοινωνική και ότι η ΚΑΟ λειτουργεί σε ένα πλαίσιο κυριαρχίας της αγοράς και του ανταγωνισμού, το οποίο προφανώς την επηρεάζει. Δεν θεωρώ όμως βάσιμο τον ισχυρισμό ότι την «καπιταλιστικοποιεί», δεν το λέει η θεωρία και δεν το δείχνουν τα στοιχεία.»
Διερωτώμαι σε ποια θεωρία αναφέρεσαι, όμως με τα στοιχεία θα βρούμε άκρη γιατί όπως θα δεις στα επόμενα σχόλια επιβεβαιώνουν τον ισχυρισμό μου περί τάσης καπιταλιστικοποίησης του Μόντραγκον.
Ξεκινώ, λοιπόν, από το σημείο 1 (σχόλιο σου 2/9) όπου απαντάς ότι: «Οι καπιταλιστικές επιχειρήσεις δίνουν έμφαση στην μερισματική απόδοση, ενώ το Μ στην κεφαλαιοποίηση για τους σκοπούς της εταιρείας, πρώτος από τους οποίους είναι η παραγωγή νέων θέσεων εργασίας. Η κεφαλαιοποίηση του μεγαλύτερου μέρους των κερδών δεν έχει ως αποτέλεσμα τον ιδιωτικό πλουτισμό των μελών, αλλά την αύξηση της συλλογικής ιδιοκτησίας».
Εδώ κάνεις ένα σημαντικό λάθος πιστεύω. Στη μερισματική απόδοση δίνουν βάση οι πολύ μεγάλες εισηγμένες στο χρηματιστήριο επιχειρήσεις που αντλούν κεφάλαια από τη χρηματιστηριακή αγορά και χρησιμοποιούν το μέρισμα σαν δέλεαρ επένδυσης στη μετοχή τους. Οι καπιταλιστικές επιχειρήσεις γενικά έχουν τη τάση να κεφαλαιοποιούν τα κέρδη τους για να επενδύσουν και να επεκταθούν αφού μόνον έτσι θα αυξήσουν τα κέρδη τους περισσότερο. Αυτός είναι ο επιθετικός τρόπος με τον οποίο γίνεται μοναδικά στον καπιταλισμό η συσσώρευση πλούτου και διαφέρει παρασάγγας από την λογική των συνεταιριστικών επιχειρήσεων οι οποίες μοιράζουν το μεγαλύτερο ποσοστό των κερδών στα μέλη τους (βλ ως 70% του πλεονάσματος στο Μόντραγκον ή Μ).
Αξίζει επ’ αυτού να δεις τι έλεγε σχετικά από το 1997 το μέλος του συνεργατικού κινήματος των ΗΠΑ, Tim Huet, στο ‘Co-ops and Growth’:
http://www.dollarsandsense.org/archives/1997/1197huet.html
«It is something of a mystery why the Italian and Basque co-ops have grown so large, since co-ops, unlike capitalist enterprises, are not usually expansionist. For capitalist enterprises, profits tend to grow as the companies do, and as they concentrate ownership. Because capitalist companies would rather take in the profits produced by 50 workers instead of 10, they have an incentive to invest their profits into expansion. But the 10 workers in the typical worker co-op must allow their profit sharing for the year to drop if they were to use it to expand their enterprise. And they tend to have less capital to invest at the outset than capitalist firms. They also have a harder time securing capital from outside sources without giving up shares or decision making to outsiders.
There are also noneconomic reasons why worker co-ops may not grow. As they increase size, they tend to lose a sense of community and democratic involvement. Workers cannot sit together every month and make all the major business decisions. And as the jobs become more specialized and the businesses more complex or dispersed in many locations, it becomes more difficult to communicate and ensure everyone is participating equally in decisions. It also can be hard to acculturate new workers into old decisionmaking processes when a co-op's workforce suddenly doubles with growth.»
Με άλλα λόγια αγαπητέ κ. Αγγέλου, η υψηλή κεφαλαιοποίηση των κερδών στην οποία ορισμένες χρονιές προχωρά το Μ αποτελεί, αντίθετα απ’ ότι ισχυρίζεσαι, μία στοιχειώδη επεκτατική καπιταλιστική πρακτική και στοιχείο που επιβεβαιώνει την τάση καπιταλιστικοποίησης του ομίλου που φαίνεται πως αρνείσαι να δεις.
Και λέω πως 'αρνείσαι' γιατί η τάση καπιταλιστικοποίησης δεν προκύπτει μόνο από τον επιμερισμό και την επένδυση των κερδών, αλλά και από μία σειρά άλλα στοιχεία όπως: την γιγάντωση και καθετοποίηση των δομών του Μ, την πρόσληψη μάνατζερ με αποφασιστικό ρόλο στον σχεδιασμό και την εκτέλεση των προγραμμάτων, τις προσλήψεις και απολύσεις εργαζομένων χωρίς μετοχικά δικαιώματα, την χρήση ελαστικών σχέσεων εργασίας στους με μετόχους εργαζομένους, την τάση αύξησης των μισθολογικών διαφορών ακόμη και μεταξύ των εργαζομένων-μετόχων, την κατανομή των διανεμόμενων κερδών στους μετόχους αναλόγως του ύψους της αμοιβής τους κλπ.
(συνεχίζεται)
Αγαπητέ κ. Καλλωνιάτη , η θεωρία που αναφέρομαι δεν είναι άλλη από αυτή που εσύ ο ίδιος έχεις εισάγει ως βάση για να ασκήσεις κριτική στο μοντέλο του Μοντραγκόν : η «μαρξική λογική», στην οποία ζήτησες να διατυπώσουμε έναν αντίλογο, εφόσον προσεγγίζουμε το ζήτημα της ΚΑΟ «από τη σκοπιά της κοινωνικής και σοσιαλιστικής αλλαγής».
Σχετικά με το σημείο 1: λέγοντας «γενικά» εννοείς τις καπιταλιστικές επιχειρήσεις που δεν είναι εισηγμένες στο χρηματιστήριο, άρα αυτές που αντλούν κεφάλαιο από τους μετόχους τους ή από τραπεζικά δάνεια ή άλλους επενδυτές. Ισχυρίζεσαι ότι αυτές έχουν την τάση να κεφαλαιοποιούν τα κέρδη τους για να επεκταθούν και έτσι να αυξήσουν τα κέρδη τους. Έχεις μήπως υπόψη έστω και μια περίπτωση καπιταλιστικής επιχείρησης στην οποία η απόδοση του επενδυμένου κεφαλαίου γίνεται συλλογική ιδιοκτησία της εταιρείας και όχι μετοχές (ατομική ιδιοκτησία) των ιδιωτών κεφαλαιούχων; Νομίζω ότι στο επιχείρημα αυτό σου διαφεύγει το γεγονός ότι το μεγαλύτερο ποσοστό των κερδών στο Μ κεφαλαιοποιείται στη συλλογική ιδιοκτησία της επιχείρησης και όχι στους ατομικούς λογαριασμούς των μελών, οι οποίοι και πάλι μέσα στην επιχείρηση παραμένουν. Όταν ένας εργαζόμενος-μέλος αποχωρήσει, θα πάρει ότι έχει αποδώσει το ποσό του ατομικού του λογαριασμού, το οποίο είναι μικρότερο από αυτό που παρήγαγε συνολικά η εργασία του για την επιχείρηση. Η μεγάλη ειδοποιός διαφορά σε σχέση με την καπιταλιστική επιχείρηση έγκειται κατά την ταπεινή μου γνώμη στο γεγονός ότι το κεφάλαιο που παραμένει κεφαλαιοποιούμενο στο Μ είναι συλλογική ιδιοκτησία μιας επιχείρησης που κυρίαρχος στόχος της είναι να παράγει νέες θέσεις εργασίας, όχι ιδιοκτησία κάποιου καπιταλιστή ιδιοκτήτη. Μήπως λοιπόν πρέπει να επανεξετάσεις αγαπητέ κ. Καλλωνιάτη που βρίσκεται το «σημαντικό λάθος»;
Όσο για τον Tim Huet, λέει του φαίνεται μυστήριο πως οι Βάσκικες και Ιταλικές συνεργατικές-συνεταιριστικές επιχειρήσεις «μεγαλώνουν τόσο» και εξηγεί τους λόγους για τους οποίους αυτός πιστεύει ότι οι συνεταιριστικές επιχειρήσεις δεν έχουν την τάση να επενδύουν και να επεκτείνονται, όπως κάνουν οι καπιταλιστικές επιχειρήσεις. Μα αυτή ακριβώς η λογική εξηγεί γιατί η συνεταιριστική επιχείρηση έμεινε περιθωριακή στην οικονομία των ΗΠΑ σε σχέση με την καπιταλιστική. Αυτές οι αντιλήψεις του Tim Huet του 1997 οδήγησαν πρόσφατα τον Leo Gerard, τον ηγέτη της Ένωσης Εργατών Μετάλλου των ΗΠΑ να συνεταιριστεί με το Μοντραγκόν και όχι με κάποια συνεργατική επιχείρηση των ΗΠΑ! Για να αγοράζουν αποτυχημένες καπιταλιστικές επιχειρήσεις, μέσα στη μητρόπολη του καπιταλισμού, και να τις μετατρέπουν σε συνεργατικές επιχειρήσεις! Εδώ νομίζω ότι θα ταίριαζε γάντι η ενθουσιώδης αναφορά του Μαρξ στην ομιλία του στη Διεθνή Ένωση Εργατών, 1η Διεθνή, το 1864 : «...Βut there was in store a still greater victory of the political economy of labor over the political economy of property. We speak of the co-operative movement, especially the co-operative factories raised by the unassisted efforts of a few bold “hands”. Σήμερα μόνο λίγες λέξεις θα άλλαζε, αλλά θα περιείχαν μια πολύ σημαντική διαφορά : τα εργοστάσια θα τα «ξανανοίξουν» τα χέρια των εργατών μετάλλου των ΗΠΑ με τη βοήθεια των συναδέλφων τους των συνεργατικών επιχειρήσεων του Μ, όχι για να αναστηλώσουν τις καπιταλιστικές επιχειρήσεις, αλλά για να τις μετατρέψουν σε συνεργατικές!
Στη συνέχεια (σημείο 1 πάντα) αναφέρεσαι στο τμήμα του πλεονάσματος που πηγαίνει στις τοπικές κοινότητες το οποίο με βάση τα στοιχεία που εσύ παρέθεσες για την τριετία 2005-2007 υπολόγισα πως ήταν 5% αντί του ‘τουλάχιστον 10%’ που ορίζει καταστατικά το Μ. Για να μου απαντήσεις ότι «πράγματι για το 2005 το ποσό που πηγαίνει σ΄ αυτές είναι 6%, ενώ για το 2006 και το 2007 είναι 5%. Όμως για το 2008 είναι 49,7%, για το 2009 είναι 36% και για το 2010 είναι 9%.»
Θα σου θυμίσω, λοιπόν, πως την τριετία 2005-2007 την είχες επιλέξει για να δείξεις πόσο μεγάλο ποσοστό των κερδών του Μ πήγε σε αποθεματικά/επενδύσεις και πόσο λίγο σε ατομικούς λογαριασμούς και κατ’ επέκταση (αυτό δεν το έλεγες αλλά προέκυπτε από τα στοιχεία) στις τοπικές κοινότητες. Τώρα για να δείξεις ότι και στις κοινότητες πάει μεγάλο μέρος του πλεονάσματος εμφανίζεις στοιχεία για την τριετία 2008-2010. Δεν μας λες όμως τώρα πόσο μέρος του πλεονάσματος πήγε σε αποθεματικά/επενδύσεις ή στους ατομικούς λογαριασμούς των μετόχων. Το λέω αυτό κ. Αγγέλου γιατί δεν μπορεί να επιλέγουμε κάθε φορά την περίοδο που εξυπηρετεί καλύτερα την αποδεικτική ισχύ των λόγων μας. Αφού όπως ο ίδιος παραδέχεσαι υπάρχει τόσο μεγάλη διακύμανση από έτος σε έτος και από τριετία σε τριετία, πάρε μία μακρά χρονική περίοδο (πχ 1990-2010) και εκτίμησε τους μέσους όρους για να έχουμε μία διαχρονική και πιο αντικειμενική εικόνα της λειτουργίας του Μ (παραθέτοντας και την πηγή των στοιχείων όπως σε παρακάλεσα).
Αν πάλι το Μ προσαρμόζει την πολιτική του στην οικονομική συγκυρία (πχ στην άνοδο το οικονομικού κύκλου επενδύει, ενώ στην ύφεση ενισχύει περισσότερο τις τοπικές κοινότητες), αυτός είναι ένας επιπλέον λόγος να μην επιλέγει κανείς μικρές χρονικά περιόδους για να στηρίξει τους ισχυρισμούς του.
Επίσης στο σημείο 1 αναφερόμενος στους εργαζόμενους-μετόχους και μη μετόχους λες πως «από τα δημοσιευμένα στοιχεία του Μ προκύπτει ότι υπάρχει η δυνατότητα να είναι κανείς μέτοχος χωρίς να είναι και εργαζόμενος».
Αυτό που όμως πληροφορούμαι από τον Huet (στο ίδιο άρθρο) και αγνοούσα μέχρι πρότινος, είναι πως το Μ έχει καταστατικά περιορίσει τους εργαζόμενους-μη μετόχους στο 10% του εργατικού δυναμικού του αντί του 41% που υπολόγισα βάσει των δημοσιευμένων στοιχείων !! Και που ο Huet διαπιστώνει ήδη από το 1997 σαν δυνατότητα:
«Most controversial is the new multinational supply and distribution network MCC built. MCC became a traditional capitalist employer operating its own plants in low-wage countries like Egypt, Morocco, Mexico, Argentina, Thailand and China. Its employees in these countries are not co-op members. But even within Spain, MCC developed non-co-op businesses, many as joint ventures with capitalist partners, and has been using an increasing number of nonmember workers within their core co-ops as well. Now about one-third of Mondragón workers are nonmembers, far exceeding the original Mondragón commitment to never employ more than 10% nonmembers. The director of MCC's temporary services cooperative informed me that a co-op can now apply to MCC for permission to employ up to 40% nonmember workers. The managers justify this change by arguing that the increased volatility of the global market requires a more dispensible sector of the workforce.
MCC can provide many valid reasons—cultural, legal, financial and organizational—why it cannot easily establish a sizable cooperative in Thailand or even central Spain. But what most disturbs critics is that MCC seems not to be establishing them without a plan for future conversion into a co-op. Indeed, those established with capitalist partners may preclude conversion from ever happening.»
Με τα παραπάνω δίνεται και μία απάντηση στο σημείο 2 που αναφέρεσαι στις προσλήψεις λέγοντας:
«Δεν νομίζω ότι ισχύει η άποψη ότι η συνεταιριστική ιδεολογία είναι ξένη προς την πρόσληψη… Υπάρχουν άρα και εργαζόμενοι σε καθεστώς «μετάβασης» από την ιδιότητα του μισθωτού στη ιδιότητα του μέλους. Γι’ αυτούς πράγματι ισχύει η μισθωτή σχέση εκμετάλλευσης, αλλά μόνο για το μεταβατικό διάστημα των δύο ετών (ΚΚ, διάστημα εκπαίδευσης). Από την άλλη αν διαθέτουν το κεφάλαιο γίνονται αμέσως μέλη.»
Μα και βεβαίως η συνεταιριστική ιδεολογία, αγαπητέ κ. Αγγέλου, είναι ξένη προς την πρόσληψη. Συνεταιρισμοί που προχωράνε σε προσλήψεις και δη μαζικές απεμπολούν στην πράξη τον συνεταιριστικό τους χαρακτήρα, ή για να το πούμε απλούστερα ‘καπιταλιστικοποιούνται’. Αυτός είναι και ο λόγος που το Μ έθεσε τον περιορισμό του 10%. Γιατί το θεωρούσε σαν την εξαίρεση που επιβεβαιώνει τον κανόνα. Μόνο που παρασύρθηκε από την τάση επέκτασης και τη παγκοσμιοποίηση και προκειμένου να ανταπεξέλθει στον ανταγωνισμό με τις μεγάλες καπιταλιστικές επιχειρήσεις υιοθέτηση τις καπιταλιστικές τακτικές τους. Όσο για τα δύο χρόνια περίοδο μετάβασης, για δες πρώτα η Eroski πόσα χρόνια έχει που λειτουργεί με ανάλογο καθεστώς (τα 2/3 εργαζόμενοι-μη μέτοχοι) και τα ξαναλέμε…
Μετά, ο υπαινιγμός πως όσοι δεν γίνονται αμέσως μέλη ίσως δεν έχουν το απαιτούμενο κεφάλαιο δεν ισχύει, εφόσον η συνεταιριστική τράπεζα συνεχίζει να δανείζει τα υποψήφια μέλη με το απαιτούμενο αρχικό κεφάλαιο όπως έκανε τις πρώτες δεκαετίες.
Όμως ο Huet (στο ίδιο) αφήνει να εννοηθεί πως ήδη από τις αρχές της δεκαετίας του ’90, που ο Μ άλλαξε στρατηγική για να αντιμετωπίσει τον διεθνή ανταγωνισμό και την απελευθέρωση της Ευρωπαϊκής αγοράς, η συνεταιριστική τράπεζα του ομίλου είχε περιορίσει σημαντικά την πολιτική της χρηματοδότησης των συνεταιρισμών:
«Planning change through the Congresses rather than the bank was itself a significant development, flowing at least in part from a perception that the industrial cooperatives were overly dependent on the bank during the recession. But the shift also reflected the fact that the bank had changed; it had grown past the co-ops and by 1985 invested less than a quarter of its resources in them.»
Και φθάνουμε έτσι στο σημείο 3 που αφορά τις μισθολογικές διαφορές όπου λες: «Από τα αναλυτικά στοιχεία που έχω παραθέσει στο θέμα αυτό, προκύπτει ότι το 3% του προσωπικού έχει μισθολογική αναλογία πάνω από 3,49 του βασικού μισθού, ενώ το 1 προς 8 ισχύει για ελάχιστα στελέχη του ανώτατου μάνατζμεντ. Άρα η επιχειρηματολογία στο ζήτημα αυτό και οι αντίστοιχοι υπολογισμοί νομίζω πως είναι αβάσιμοι.»
Μέχρι, δε, να μου αποκαλύψεις τις πηγές σου, εγώ θα σου παραθέτω τις δικές μου και εσύ μπορείς να κρίνεις. Έτσι, όπως έγραφε το The Third-Way Think Tank τον Ιανουάριο του 2008, ο Kevin J. Jones ήδη από τις 29/4/2000 παρατηρούσε στο http://thirdway.eu/2008/01/31/mondragon-basque-co-op/ :
«To safeguard against animosity between workers and management, the pay scale was fixed at a 3:1 ratio: the management could receive no more than thrice the dividends of the lowest-paid worker. In recent years, however, wider market pressures have forced this ratio to 4.5:1, and most local co-ops wield the option of a 6:1 pay scale, to the chagrin of the old-line co-op supporters.»
Διερωτώμαι λοιπόν: είναι δυνατόν οι πιέσεις των αγορών από το 2000 ως σήμερα να αυξήθηκαν επηρεάζοντας μόνον την ψαλίδα των μισθολογικών διαφορών μάνατζμεντ και εργαζομένων-μετόχων αφήνοντας αμετάβλητη την κατανομή των κερδών (μερισμάτων) μεταξύ του 3% και του 97%, από τη στιγμή που – όπως διαπιστώσαμε - οι μερισματικές διαφορές στο Μ καθορίζονται από τις αντίστοιχες μισθολογικές;
Αλλά εγώ είμαι πρόθυμος να παρακάμψω τα παραπάνω στοιχεία και την λογική τους και να συμφωνήσω μαζί σου αγαπητέ κ. Αγγέλου πως η υπόθεση εργασίας μου για 8:1 διαφορές διανεμομένων κερδών μεταξύ του 3% των μετόχων και του υπόλοιπου 97% ήταν υπερβολική. Ε και λοιπόν, τι αλλάζει ως προς την ουσία του αριθμητικού μου υποδείγματος ; Με το οποίο αποσκοπούσα όχι φυσικά στο να εκτιμήσω επακριβώς τα μερίδια του καθενός (μάνατζεντ, απλοί εργαζόμενοι) στο κεφάλαιο του Μ, αλλά στο να καταδείξω ότι με την αξιοσημείωτη διαφορά στον επιμερισμό των κερδών (αναλόγως των μισθών) ΜΕΤΑΒΑΛΛΕΤΑΙ ΚΑΙ Η ΣΥΜΜΕΤΟΧΗ ΤΟΥΣ ΣΤΟ ΚΕΦΑΛΑΙΟ και συνεπώς ΑΛΛΑΖΕΙ ΚΑΙ Ο ΣΥΣΧΕΤΙΣΜΌΣ ΤΩΝ ΔΥΝΑΜΕΩΝ ΥΠΕΡ ΤΟΥ ΜΑΝΑΤΖΜΕΝΤ. Τόσο απλά.
Με αυτή την έννοια οι υπολογισμοί μου είναι πιστεύω εντελώς βάσιμοι.
Αγαπητέ κ. Καλλωνιάτη, πρέπει να παραδεχτείς ότι την πορεία του διαλόγου δεν την καθορίζω εγώ. Έκανες μια δημοσίευση και σχολίασα. Στη συνέχεια σχολίασες και απάντησα. Αυτή σειρά έφερε και το θέμα των ποσών που πάνε στις τοπικές κοινότητες από το Μ. Έφερα ένα παράδειγμα μιας 3ετίας, για να ρωτήσω να μου υποδείξεις μια καπιταλιστική επιχείρηση που διαθέτει αυτά τα ποσά στις τοπικές κοινότητες. Αντί απάντησης το μετέτρεψες σε ποσοστά για να μου αντιτείνεις πόσο μικρά είναι (5% και όχι 10%). Αυτή η παρατήρησή σου με οδήγησε να το ψάξω και να διαπιστώσω ότι κατά την επόμενη 3ετία τα αντίστοιχα ποσοστά ήταν 49,7%, 36% και 9%. Μην μου καταλογίζεις επομένως ότι τα παρουσιάζω όπως με βολεύουν, αλλά να δεχθείς το γεγονός ότι κάθε μια επισήμανσή σου την εξετάζω προσεκτικά και στη συνέχεια σχολιάζω. Επίσης μην απαιτείς από εμένα να κάνω μια παρουσίαση του Μ, η οποία να καλύπτει συνολικά και από την αρχή όλες τις πιθανές ερωτήσεις και παρατηρήσεις που μπορεί να δημιουργήσει ένας διάλογος, γιατί απλά δεν είμαι ικανός να το κάνω.
Για την πηγή των στοιχείων μου : Από την αρχή κ. Καλλωνιάτη δηλώνω σαφώς την πηγή των στοιχείων μου («τα δημοσιευμένα στοιχεία του Μ»), μάλιστα όταν το επανέλαβες σε παρέπεμψα και στη συγκεκριμένη σελίδα (5. «Άκληροι» εργαζόμενοι και Eroski : Το 2007 ο κλάδος του λιανικού εμπορίου του Μ είχε πολύ σημαντικές μεταβολές, λόγω απορρόφησης επιχειρήσεων του τομέα στο Όμιλο (από 37,538 σε 56,533). Το γεγονός αυτό πράγματι αύξησε τους εργαζόμενους στον τομέα κατά 51%. Στην ετήσια έκθεση του 2008 αναφέρεται http://www.mondragon-corporation.com/LinkClick.aspx?fileticket=d7ULZaqxb..., σελ. 28) : «2008 will go down in Eroski’s history as the year in which the process to turn the Group’s companies into co-operatives was approved by an Extraordinary Assembly. So, over the next few years, on a staggered basis, the joint stock companies that form part of the Eroski Group will change their business model and become co-operatives. The main change in this process will be for the workers, who will switch from being salaried workers and become worker-members of a co-operative». Άρα υπάρχει εξήγηση για την ειδική περίπτωση του Eroski, κυρίως όμως απόφαση Έκτακτης Γενικής Συνέλευσης για την αντιμετώπιση του θέματος με βάση τις αρχές του Μ. Κατά τη γνώμη μου οι εργαζόμενοι που είναι σε καθεστώς «μετάβασης» από μισθωτοί σε μέλη, καθόλου «άκληροι» δεν μπορούν να χαρακτηριστούν.). Επαναλαμβάνω εδώ ολόκληρη τη σχετική παραπομπή για να δείξω και κάτι άλλο : Κάνεις αναφορές του 1997, για περίπτωση στην οποία σου έχω δώσει παραπομπή του 2008. Δεν γνωρίζω το λόγο, αλλά κατά τη γνώμη μου λένε τα ίδια πράγματα : ότι οι κινήσεις επέκτασης που ανοίγουν την ψαλίδα εργαζόμενων μη μελών–μελών, συνοδεύονται και από πλάνο μετατροπής των νέων επιχειρήσεων σε συνεργατικές και των εργαζομένων τους σε μέλη.
Στο σημείο αυτό να σημειώσω ότι για το Erosci, τον κλάδο του λιανικού εμπορίου, ενώ σου απαντώ με στοιχεία του 2008, εσύ επανέρχεσαι με τον Huet του 1997! Θεωρώ πως η σχετική παράγραφος από το annual report του 2008, που παραθέτω παραπάνω αυτούσια, θα έπρεπε να είναι και για εσένα πιο έγκυρη για το τι ακριβώς γίνεται στο Μ από μια άποψη του Huet του 1997!
Επαναλαμβάνω για πολλοστή φορά ότι η πηγή μου είναι ΜΙΑ τα στοιχεία που δημοσιεύει το Μ (annual reports) τα οποία χρησιμοποιείς κι εσύ και μάλιστα όταν χρειαστεί παραπέμπεις σ΄ αυτά. Με την διευκρίνιση αυτή ελπίζω να μην χρειαστεί ξανά να με παρακαλέσεις να «παραθέσω τις πηγές μου».
Συνεταιρισμοί και πρόσληψη : Δεν καταλαβαίνω από πού αντλείς την βεβαιότητα ότι η συνεταιριστική ιδεολογία είναι ξένη προς την πρόσληψη. Πού το λέει αυτό; Ποια συνεταιριστική αρχή; Από το Rochdale μέχρι σήμερα δεν έχω δει πουθενά να λέγεται και να γράφεται κάτι τέτοιο. Μήπως μπορείς να με βοηθήσεις σ΄ αυτό, κ. Καλλωνιάτη; Όσο για την επάνοδό σου στο Erosci απάντησα παραπάνω.
Η δυνατότητα να γίνει κανείς μέλος πληρώνοντας από το μισθό του σε δύο χρόνια είναι γεγονός, όχι υπαινιγμός κ. Καλλωνιάτη. Αυτό το έχω επαναλάβει όταν παρέπεμπα μάλιστα σε μια δική σου πηγή, τον Manfred Davidmann. Την απόφαση του Κογκρέσου για το Erosci το έτος 2008 για το πλάνο μετάβασης των μισθωτών σε μέλη, την παρέθεσα αυτούσια. Δεν γνωρίζω τι άλλο στοιχείο θα έπρεπε να προσκομιστεί για να απαντηθεί το ερώτημά σου.
Αναρωτιέμαι ποιος είναι ο σκοπός της συχνής επανάληψης, κοντεύει να καταντήσει ρεφρέν, της φράσης «μέχρι δε να μου αποκαλύψεις τις πηγές σου»… Απάντησα παραπάνω ότι είναι ΜΙΑ, αυτή που ισχύει και για σας και για κάθε ενδιαφερόμενο : τα στοιχεία που δημοσιεύει κάθε χρόνο το Μ (annual reports).
Όσο γι’ αυτά που έγραφε το «The Third-Way Think Tank τον Ιανουάριο του 2008, ότι ο Kevin Jones από 29/4/2000 παρατηρούσε κλπ. σου τα έγραψα εγώ μόλις προχθές και πιο επικαιροποιημένα (13 Αυγ. 2011, απάντηση που προκλήθηκε από δικό σου σχόλιο): «Πράγματι το Μοντραγκόν ξεκίνησε με μισθολογικές διαφορές 1:3, προχώρησε στο 1:4,5 και όσο μεγάλωνε ως δομή και πολυπλοκότητα πήγε στο 1:6, ενώ σε ελάχιστες θέσεις του ανώτατου μάνατζμεντ η διαφορά έφτασε στο 1:8».
Στο βαθμό που η υπόθεση εργασίας σου ήταν υπερβολική κ. Καλλωνιάτη, πρέπει να δεχθείς ότι στο ίδιο βαθμό είναι υπερβολικό και το συμπέρασμά της, αλλιώς ποιο άλλο νόημα μπορεί να έχει μια υπόθεση εργασίας; Επί της ουσίας ο συσχετισμός δυνάμεων δεν μπορεί να αλλάξει στο οικονομικό επίπεδο υπέρ του μάνατζμεντ, με την έννοια που θέλεις να αποδώσεις σ΄ αυτήν, δηλαδή να της δώσει τη δυνατότητα οικονομικής εξαγοράς της ψήφου των εργαζομένων μελών στη Γενική Συνέλευση. Είδες πουθενά κάποιον από τους μελετητές ή τους επικριτές του Μ να παρουσιάζει τέτοια στοιχεία;
Την πορεία του διαλόγου την καθορίζει κάθε ένας που συμμετέχει κ. Αγγέλου. Δεν σε οδηγεί ο άλλος κάπου αν δεν θέλεις να πας. Και ο καθένας είναι υπεύθυνος για τον τρόπο συμμετοχής του.
Καπιταλιστικές επιχειρήσεις που κάνουν δωρεές σε τοπικές κοινότητες ή στην κοινωνία γενικά υπάρχουν, είτε κανείς πιστεύει πως το κάνουν για λόγους εξαγοράς συνειδήσεων, κάμψης τοπικών αντιστάσεων σε επενδυτικά τους σχέδια ή γενικότερης διαφημιστικής καμπάνιας. Όπως υπάρχουν και εθνικοί ευεργέτες ή φιλάνθρωποι επιχειρηματίες που δωρίζουν μέρος ή το σύνολο της περιουσίας τους. Μην με βάζεις τώρα να ψάχνω να σου πω πόσα χάρισε ο Μπιλ Γκέιτς ή τι πρόσφερε η τάδε εταιρεία εξόρυξης στην τοπική κοινότητα για την αποκατάσταση του φυσικού περιβάλλοντος. Παραδείγματα υπάρχουν πολλά και το ξέρεις.
Δεν αμφισβήτησε κανείς ότι είναι στην πολιτική του Μόντραγκον οι παροχές στην τοπική κοινωνία. Αυτό που θέλησα να σου πω είναι πως όταν προβάλλεις την υψηλή κεφαλαιοποίηση των κερδών που κάνει το Μ ορισμένες χρονιές, καλό είναι να παραδέχεσαι ότι μπορεί τις ίδιες χρονιές να πέφτουν οι ποσοστιαίες παροχές στις τοπικές κοινωνίες. Είναι πολύ λογικό εξάλλου. Αυτό που δεν είναι λογικό είναι να προβάλλουμε για τρεις χρονιές την επενδυτική προσπάθεια του Μ (όταν οι παροχές στις τοπικές κοινότητες μειώνονται) και να προβάλλουμε τις τοπικές ενισχύσεις για τρεις άλλες χρονιές (όταν ενδεχομένως περιορίζεται η επενδυτική προσπάθεια). Αυτό εννοούσα επιλεκτική μεταχείριση.
Για το Μ θέτω συνέχεια ερωτήσεις και περιμένω από σένα απαντήσεις όχι για το τι έγινε το 1960 ή το 1980 ή μία άλλη συγκεκριμένη χρονιά, αλλά για την δυναμική του εξέλιξη και μεταλλαγή την οποία θεωρώ πως πρέπει να γνωρίζεις στο βαθμό που το αποδέχεσαι ως πρότυπο (διακήρυξη ΠΡΟΣΚΑΛΩ) μιας ιδεολογικής πλατφόρμας.
Από αυτή την άποψη ζήτησα να πληροφορηθώ τις πηγές των στοιχείων σου, γιατί ομολογώ πως δεν μπόρεσα να κοιτάξω εξαντλητικά τις ετήσιες εκθέσεις του Μ και να διασταυρώσω τα στοιχεία που παραθέτεις. Μέχρι τώρα είχα μόνο από μέρους σου μία ηλεκτρονική διεύθυνση, αλλά μου αρκεί η προφορική διαβεβαίωση σου ότι όλα προέρχονται από την επίσημη ιστοσελίδα του Μ.
Για το Eroski δεν αμφισβήτησα την πηγή του 2008 που παραθέτεις αλλά την ερμηνεία που δίνεις και για τον λόγο αυτό ανατρέχω στο παρελθόν και στο σήμερα. Και αυτό γιατί η κατάσταση στο Eroski με τους μη μετόχους-εργαζομένους δεν προέκυψε τη χρονιά που αναφέρεις αλλά πολύ πιο πριν όπως σου απέδειξα με στοιχεία του 2001 (πέραν του 1997). Παρομοίως η απόφαση μιας Γενικής Συνέλευσης για αλλαγή του καθεστώτος αυτού τα προσεχή χρόνια η οποία όμως δεν εξειδικεύεται χρονικά και δεν εφαρμόζεται μέχρι σήμερα (βλ τέλη 2011) μου προκαλεί ιδιαίτερη ανησυχία σχετικά με την αξιοπιστία της επιβεβαιώνοντας τους φόβους για τον τρόπο λειτουργίας του Μ, ενώ αντίθετα εσένα φαίνεται να σε καθησυχάζει. Όπως χαρακτηριστικά λες, θεωρείς τους μη μετόχους-εργαζόμενους ως ‘μεταβατικούς’ (υπόθεση διετίας η απόκτηση δικαιώματος μετόχου) και ούτε κατά διάνοια θεωρείς πως μπορεί να χαρακτηριστούν ‘άκληροι’.
Όμως, μετά μην λες πως «κάθε μια επισήμανσή σου την εξετάζω προσεκτικά και στη συνέχεια σχολιάζω». Γιατί βεβαίως, ούτε στο ζήτημα του επικαθορισμού των ατομικών μερίδων κεφαλαίου από το ύψος των μισθών έχεις λάβει θέση (αν και επί της αρχής όφειλες και μπορούσες να πράξεις μέχρις ότου διασταυρώσεις ότι ισχύει), αλλά ούτε φαίνεται να πήρες υπόψη σου αυτό που σου απέδειξα, ότι δηλαδή στο Μ το 40% των εργαζομένων είναι απλοί μισθωτοί και όχι μέτοχοι. Με τάση μάλιστα διαχρονικής αύξησης. Εξ ου και η σημασία των αναφορών μου στη δεκαετία του ’90 ή τις αρχές της τρέχουσας. Δεν το κάνω γιατί με βολεύει το 1997, αλλά για να έχουμε μία αίσθηση της τάσης εξέλιξης του Μ μέσα στον χρόνο αγαπητέ κ. Αγγέλου.
Όσο για τις κινήσεις επέκτασης που ανοίγουν την ψαλίδα εργαζόμενων μη μελών και μελών, αν πρόσεξες σχόλιο που έχω παραθέσει, επικρίνεται η πολιτική αυτή για το γεγονός ότι δεν συνοδεύεται και από αντίστοιχο πλάνο μετατροπής των νέων επιχειρήσεων σε συνεργατικές και των εργαζομένων τους σε μέλη.
Συνεπώς και ο Huet του 1997 έχει την αξία του και ο McNamara του 2010 έχει την δική του. Κάθε μαρτυρία έχει την αξία της και πρέπει να την αξιολογούμε, όχι να την πετάμε στο χρονοντούλαπο της ιστορίας ως παλιομοδίτικη. Ούτε είναι σωστό να δίνουμε αξία μόνο στις επίσημες εκθέσεις. Γιατί είναι ακριβώς επίσημες. Τι θα σου πει ο άλλος για τον εαυτό του ; Κυρίως καλά πράγματα. Χρειάζονται όλα διασταύρωση. Και καλύτερος ανιχνευτής της αλήθειας από τον χρόνο δεν υπάρχει. Συνεπώς, ότι και να λέει το Μ στην ετήσια έκθεση του 2008, εάν το 2011 δεν έχει κάνει κάτι για να τηρήσει τις αποφάσεις της Γεν. Συνέλευσης και εάν η τάση της δεκαετίας δείχνει αύξηση του ποσοστού των ‘άκληρων’ εργαζομένων, τότε λυπάμαι αλλά ο Huet του 1997 είναι πιο έγκυρος από τον συντάκτη της έκθεσης του 2008.
Με ρωτάς από πού αντλώ την βεβαιότητα ότι η συνεταιριστική ιδεολογία είναι ξένη προς την πρόσληψη. Σου έχω ήδη απαντήσει παρακάτω, αλλά ένας συνεταιρισμός θεωρώ πως εξ ορισμού δεν μπορεί να έχει μισθωτούς εργάτες, διαφορετικά δεν είναι συνεταιριστική αλλά καπιταλιστική επιχείρηση. Ή στην περίπτωση του Μ είναι κατά 41% καπιταλιστική και κατά 59% συνεταιριστική. Με σαφή τη τάση περαιτέρω καπιταλιστικοποίησης. Ελπίζω να σε βοήθησα κάπως σε αυτό κ. Αγγέλου.
Λες ακόμη πως «η δυνατότητα να γίνει κανείς μέλος πληρώνοντας από το μισθό του σε δύο χρόνια είναι γεγονός, όχι υπαινιγμός κ. Καλλωνιάτη.» Δυνατότητα αλλά όχι βεβαιότητα, έτσι κ. Αγγέλου ; Γιατί υπάρχουν υποθέτω εργαζόμενοι που παρέμειναν μισθωτοί εργαζόμενοι πέραν των δύο ετών. Όχι μόνον επειδή δεν μπορούσαν να διαθέσουν τους μισθούς ενός έτους ως το αρχικό κεφάλαιο του μετόχου, αλλά κυρίως γιατί φαίνεται πως έχει χαλαρώσει η πολιτική δανεισμού των νέων μετόχων από την συνεταιριστική τράπεζα, ή κάνω λάθος ;
Παρεμπιπτόντως, ήθελα να σε ρωτήσω αν το Μ επιτρέπει τη λειτουργία συνδικάτων στις γραμμές του για τους μισθωτούς εργαζόμενους και εάν κατά τη γνώμη σου θα έπρεπε να ισχύει αυτό.
Τέλος, για την υπόθεση εργασίας μου δεν παραδέχθηκα πως ήταν υπερβολική και εξήγησα γιατί. Όμως για να διευκολύνω τον διάλογο υπέθεσα ότι ακόμη και να ήταν υπερβολική και το ποσοτικό πόρισμά της επίσης, αυτό καθόλου δεν άλλαζε την ουσία της που ήταν να αποδείξει όχι την ακρίβεια κάποιων αριθμών αλλά ότι οι μισθολογικές ανισότητες που καθορίζουν αναλόγως τον επιμερισμό των διανεμομένων κερδών, αναπόφευκτα οδηγούν σε συγκέντρωση του κεφαλαίου και αλλαγή του συσχετισμού των δυνάμεων υπέρ του μάνατζμεντ.
Ελπίζω να μην χρειαστεί να το ξαναεξηγήσω. Και αυτό είναι προσωπικό μου συμπέρασμα που δεν στηρίζεται σε κάποια μαρτυρία ή εκτίμηση τρίτου αλλά στην μελέτη της ιστορίας της κεφαλαιακής συσσώρευσης. Είπαμε και συμφωνείς νομίζω, η οικονομική βάση καθορίζει σε τελική ανάλυση τις μεταβολές στο εποικοδόμημα..
Στο σημείο 4 τώρα, αγαπητέ κ. Αγγέλου, αναφέρεσαι στο ζήτημα των κοινωνικών συμβουλίων του Μόντραγκον (Μ) και μου παραθέτεις τον αριθμό των ωρών που δούλεψαν τα 900 περίπου μέλη τους to 2007-2008 για να συμπεράνεις πως «όπως είναι φανερό οι εκλεγμένοι ασχολούνται καθημερινά με πλήρες ωράριο για να κάνουν τη δουλειά του ελέγχου της διοίκησης και του μάνατζμεντ και να πληροφορούν τους εργαζόμενους στους χώρους δουλειάς τους οποίους εκπροσωπούν.»
Με την λογική αυτή, όποιος εργαζόμενος χτυπά καθημερινά την κάρτα εργασίας του δηλώνοντας παρών κάνει εξ ορισμού και τη δουλειά που του έχει θεωρητικά ανατεθεί. Μα είναι δυνατόν κ. Αγγέλου από τη δηλωμένη ποσότητα των ωρών εργασίας να κρίνεις τον διενεργούμενο ή μη έλεγχο των αρμοδίων και την ποιότητα του ; Νομίζω πως εδώ περιττεύουν τα δικά μου σχόλια.
Σε ότι αφορά, όμως, την ποιότητα του διενεργούμενου ελέγχου μπορούμε να σχηματίσουμε μία άποψη από το αποτέλεσμα που αυτός έχει στη λειτουργία του Μ και την ικανοποίηση που αντλούν οι ίδιοι οι συνεταιρισμένοι εργαζόμενοι από αυτήν. Αντιγράφω, λοιπόν, από το ‘The Myth of Mondragon’ του Louis Proyect (6/12/2009) στο ήδη αναφερθέν http://louisproyect.wordpress.com/?s=the+myth+of+Mondragon
«While the Mondragon cooperatives have been successful in terms of business objectives, they are not exactly harbingers of a classless society.
Despite the fact that everybody is an “owner”, the blue-collar workers on the assembly line do not feel that they have that much of a stake in the company.
Kasmir conducted poll of workers at Mayc, a private company in Mondragon, and at Fagor Clima, a co-op of comparable size that turned out similar products.
In answer to the question “In your job, do you feel that you are working as if the firm is yours?”, manual workers at Mayc replied 75 percent in the negative as opposed to 78 percent at Fagor. When asked whether they felt “part of the firm”, 33 percent of the Mayc manual workers said no but Fagor workers were even more alienated. Fully half said they did not. Meanwhile, those in more skilled or management positions tended to be happier in both places.»
Μιλάμε για τα μέσα της δεκαετίας του ’90 και για την καρδιά του Μ, τον πρώτο βιομηχανικό συνεταιρισμό Fagor του Μ, όπου τα 4/5 των εργατών απάντησαν πως δεν νιώθουν την εταιρεία όπου εργάζονται δική τους και το 50% δεν νιώθει πως αποτελεί καν τμήμα της! Για ποιόν εργατικό έλεγχο, συνεπώς, να με πείσουν ότι ασκούν αποτελεσματικά τα Κοινωνικά Συμβούλια ;
Και συνεχίζει ο Proyect :
«The Basque Workers Council (ΚΚ, LAB), a syndicate combining class and national demands, has been critical of Mondragon since it was formed. In their magazine, they charged the cooperatives with:
Becoming like any private firm, from the point of view of daily work, the cooperative member is exploited in his/her job in a capitalist firm by increased production, mobility, schedule changes, etc.
We don’t understand why the managers don’t present a proposal to lower the age of retirement in the cooperatives…Instead, they opted, just like owners of private firms, to achieve profitability by the same methods as capitalist firms: lay-offs, increasing productivity, temporary contracts, etc.
Not surprisingly, Mondragon has adapted to a “leaner and meaner” corporate culture that became the norm internationally under what has become known as neo-liberalism. In 1993, the Guardian reported that Mondragon, the “darling of Western universities’ sociology departments in the 1970s, has been radically restructured in preparation for the European Single Market.”
It stated that “increased salary differentials, advertising campaigns in Fortune and co-operate alliances with companies like Hotpoint have had many co-op workers wondering whether in the new Mondragon Cooperative Corporation some members are more equal than others.”»
Εδώ έχουμε την κριτική ενός ισπανικού (βασκικού) εργατικού συνδικάτου στη λειτουργία του Μ, που όμως επίσης αφήνει έκθετoυς τους μηχανισμούς ελέγχου του Μ, τα Κοινωνικά Συμβούλια, σχετικά με την αδυναμία τους να εμποδίσουν εκφυλιστικά – ως προς το συνεργατικό πρότυπο - φαινόμενα του τύπου που περιγράφονται.
κ. Καλλωνιάτη επειδή στο σχόλιο αυτό είσαι επικριτικός σου παραθέτω το ερώτημά σου, την απάντησή μου και σε καλώ να το ξαναδείς : «Για το ζήτημα του δημοκρατικού και κοινωνικού ελέγχου της διοίκησης η περιγραφή που κάνεις για τον ρόλο των κοινωνικών συμβουλίων είναι κατά την ταπεινή μου γνώμη ελλιπής. Κάθε πότε συνεδριάζουν ; Τα μέλη τους είναι ανακλητά ; Σε ποια έκταση μπορούν να ελέγχουν τη διοίκηση και να παρεμβαίνουν ; Από πού προκύπτει ότι ‘η εσωτερική δύναμη ελέγχου’ που συνιστούν είναι ‘διαρκής και καθημερινή’ όπως λες ; Υπάρχει κάποια καταστατική διασφάλιση μίας τέτοιας λειτουργίας και που αποτυπώνεται ; Από τη σύντομη αναφορά σου μου δημιουργείται η εντύπωση πως περισσότερο έχουμε να κάνουμε με ένα είδος συμμετοχής στη διοίκηση παρά με εργατικό έλεγχο μόνιμο και διαρκή. Είναι δε σύνηθες σε αρκετές μεγάλες επιχειρήσεις τα συνδικάτα να συμμετέχουν στη λειτουργία των διοικητικών οργάνων χωρίς όμως δικαίωμα βέτο. Το ποιος ελέγχει ποιόν όμως είναι το ζήτημα…».
Και η απάντησή μου : «Για τα Κοινωνικά Συμβούλια : Το 2007 τα 873 εκλεγμένα μέλη εργαζόμενοι στα όργανα διοίκησης αφιέρωσαν 1.390.810 ώρες, δηλ. 1593,139 ώρες το καθένα, το 2008 τα 891 εκλεγμένα μέλη αφιέρωσαν 1.361321 ώρες, 1527,857 ώρες το καθένα κλπ. Όπως είναι φανερό οι εκλεγμένοι ασχολούνται καθημερινά με πλήρες ωράριο για να κάνουν τη δουλειά του ελέγχου της διοίκησης και του μάνατζμεντ και να πληροφορούν τους εργαζόμενους στους χώρους δουλειάς τους οποίους εκπροσωπούν. Αυτό σαφώς είναι καταστατικά κατοχυρωμένο και είναι κρίσιμο τμήμα της δομής διοίκησης του Μ, σε ότι αφορά τον έλεγχο της διοίκησης και του μάνατζμεντ από τους εργαζόμενους».
Χωρίς άλλο σχόλιο.
κ. Καλλωνιάτη, με αφορμή τα Κοινωνικά Συμβούλια εισάγετε στο διάλογό μας την κριτική και τα ευρήματα μιας μελέτης του μοναδικού βιβλίου που κάνει κριτική στο Μ «από τα αριστερά», της Sharryn Kasmir «ο Μύθος του Μοντραγκόν». Πολύ συνοπτικά απ’ οτι καταλαβαίνω οι εργαζόμενοι στο Μ παρουσιάζονται πιο απομακρυσμένοι από την επιχείρηση της οποίας είναι μέτοχοι, από ότι οι εργαζόμενοι μιας αντίστοιχης καπιταλιστικής επιχείρησης. Μου είναι δύσκολο να το πιστέψω, αλλά να δηλώσω εξ αρχής ότι αποδέχομαι την κριτική που σκοπό έχει να διορθώσει κάθε τι που πάει να ξεστρατίσει το Μ από τις βασικές αρχές του.
Στο σημείο αυτό να τονίσω για μια ακόμη φορά ότι συμφωνώ πως η κριτική από αυτή τη σκοπιά, πρέπει πράγματι να είναι σκληρή, για να μην πάει χαμένο κι αυτό το εγχείρημα του κόσμου της εργασίας.
Αντιπαραθέτω όμως τη δική μου άποψη στην κριτική που προσπαθεί να αποδείξει ότι το Μ είναι ούτε λίγο ούτε πολύ μια καπιταλιστική επιχείρηση, γιατί απλά δεν είναι. Άλλο το ένα και άλλο το άλλο.
Να επισημάνω και κάτι ακόμη σχετικό : τι ευρήματα πιστεύετε ότι θα προέκυπταν αν η ίδια μελέτη με τα ίδια ερωτήματα προς τους ίδιους ανθρώπους διεξάγονταν κατά τα έτη 2009, 2010, 2011;
Κώστα,
να βάλουμε τα πράγματα σε μία τάξη. Σου ανέφερα μερικά παραδείγματα για το αν ο νόμος προσφοράς ζήτησης ρυθμίζει τις τιμές ανάλογα με τη σπανιότητα. Παρ ότι στην απάντησή σου διαφώνησες με τα παραδείγματα,έχω την εντύπωση ότι δέχεσαι ότι ο συγκεκριμένος νόμος όντως λειτουργεί με βάση της σπανιότητα. Αυτό φαίνεται από την φράση σου: "νόμος της αξίας (προσφοράς-ζήτησης) λειτουργεί, αντανακλά τις συνθήκες σπανιότητας πόρων στο βαθμό που αυτές λογίζονται σε χρήμα (δεν λογίζονται όλες)..."
Άρα δεν βλέπω το λόγο να διαφωνούμε για πράγματα που συμφωνούμε :-)
Λες στην παρένθεση ότι δεν λογίζονται όλες οι συνθήκες σπανιότητας με χρήμα. Δεν διαφωνώ γενικά με αυτή τη φράση, άλλωστε και γω το ίδιο λέω όταν λέω ότι ο νόμος προσφοράς/ζήτησης δεν 'βλέπει' τα πραγματικά αποθέματα ενός πόρου στον πλανήτη αλλά μόνο την ευκολία πρόσβασης στον πόρο. Φυσικά υπάρχουν και άλλοι πόροι που δεν λογίζονται σε χρήμα (ακόμα) όπως ο αέρας που αναπνέουμε. Αλλά και αυτό είναι μια προέκταση του τελευταίου επιχειρήματος.
Αναφέρεις μετά μία σειρά από παραδείγματα για να με αντικρούσεις (που;) αλλά σχεδόν όλα αυτά τα παραδείγματα είναι παραδείγματα κρατικού παρεμβατισμού. Η γενική απάντηση είναι ότι ο κρατικός παρεμβατισμός φυσικά και αλλοιώνει τη σχέση προσφοράς/ζήτησης αλλά αυτό δεν σημαίνει ότι ο συγκεκριμένος νόμος στο βαθμό που αφεθεί να λειτουργεί δεν λαμβάνει υπ όψιν του τη σπανιότητα. Στην ουσία είναι μια άλλη συζήτηση για το ρόλο του κρατικού παρεμβατισμού και των μονοπωλίων στην ελεύθερη οικονομία. Μόνος μου έχω πει πολλές φορές ότι και τα δύο αυτά είναι προβληματικά. Οπότε που είναι η διαφορά;
Πιο συγκεκριμένα λες:
"Πες μου που στο καλό αγαπητέ jboy μπορώ να αγοράσω ή να πουλήσω ένα γραμμάριο ή ένα τόνο χρυσού ελεύθερα και θα σε...χρυσώσω. Καμία τέτοια ελευθερία δεν υπάρχει και όποιος το ισχυρίζεται προφανώς αγνοεί παντελώς πως λειτουργεί η αγορά των πολυτίμων μετάλλων."
Αν θες χρυσό ξέρω ένα καλό κοσμηματοπωλείο στην Ομόνοια :-) Αν θες να πουλήσεις χρυσό χτύπα την πόρτα του γείτονα και πούλα τον με τιμή χαμηλότερη της ονομαστικής. Θα τον ξεφορτωθείς πολύ γρήγορα, να είσαι σίγουρος. Δεν καταλαβαίνω που βλέπεις την ανελευθερία;
Λες: "Εξήγησέ μου πως λειτουργεί ο νόμος της προσφοράς και της ζήτησης στα φάρμακα και, πάρα πέρα, πόσο ορθολογικό για τη λειτουργία του κρίνεις το καθεστώς ιδιοκτησίας των πνευματικών δικαιωμάτων με τους μακρόχρονους περιορισμούς που θέτει."
Όσο πιο πολλοί άρρωστοι υπάρχουν με τη συγκεκριμένη ασθένεια τόσο μεγαλύτερη η ζήτηση. Όσο πιο εύκολα παράγεται ένα φάρμακο, τόσο μεγαλύτερη η προσφορά. Τα δύο καθορίζουν την τιμή. Εάν δεν υπήρχε πνευματική ιδιοκτησία (που δεν είναι και τόσο μακροχρόνια) οι εταιρίες δεν θα κατασκεύαζαν φάρμακα. Η πνευματική ιδιοκτησία αντικατοπτρίζει την αξία της εργασίας όλων όσων συνέβαλαν στην κατασκευή και διανομή του φαρμάκου. Κατά τη γνώμη σου, η εργασία αυτή δεν έχει αξία;
Λες: "Απόδειξέ μου ότι οι έλληνες αγρότες είναι ελεύθεροι να καλλιεργήσουν ότι προϊόντα θέλουν (πχ καπνά, ή να φυτέψουν ελιές κλπ) έχοντας ίσα δικαιώματα με τους άλλους παραγωγούς."
Δεν ξέρω αν είναι αλλά τι σχέση έχει αυτό με οτιδήποτε; Δεν κατάλαβα, είσαι κατά των επιδοτήσεων; Γιατί και γω κατά είμαι. Ας αφήσουν τους Αφρικανούς να πουλήσουν κανένα μαρούλι να ζήσουν. Μ'αυτούς θα ανταγωνιστούμε;
Λες: "Διαβεβαίωσε με πως για να συμμετάσχει ένας επιχειρηματίας στα κοινοτικά προγράμματα αρκούσε ή αρκεί η αξία της δουλειάς του και μόνον και πως δεν χρειαζόταν το γνωστό 'σπρώξιμο' ή 'λάδωμα'. Και πείσε με πως αυτό περιορίζεται στα εθνικά μας σύνορα μόνον. "
Σε διαβεβαιώνω.
Λες: "Διαφώτισέ με τι σχέση έχει η παντοκρατορία των εταιρικών λόμπι στις ΗΠΑ (και στις Βρυξέλλες) με τον νόμο της προσφοράς και της ζήτησης. Πείσε με πως ισχύει ο νόμος της αξίας στην οργάνωση και λειτουργία του πολιτικού συστήματος."
Και πάλι τι σχέση έχει αυτό; Μόνος μου σου είπα ότι ο νόμος προσφοράς/ζήτησης αλλοιώνεται από τα ολιγοπώλια συμπεριλαμβανομένων και των κρατικών.
Λες: "Υπόδειξέ μου μία έστω μεγάλη αγορά για την οποία δεν έχουν θεσπιστεί περιοριστικές κοινοτικές οδηγίες."
Εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης υπάρχουν κανόνες ανοίγματος των αγορών και ίσων κανόνων ανταγωνισμού. Επίσης σε παγκόσμιο επίπεδο και εκεί ανοίγουν οι αγορές και επιτρέπεται η ελεύθερη διακίνηση αγαθών και κεφαλαίων με ελάττωση του προστατευτισμού. Εσύ είσαι υπέρ ή κατά της παγκοσμιοποίησης. Με μπερδεύεις. Πάντως και πάλι δεν καταλαβαίνω γιατί αυτό είναι σχετικό; Ο φιλελευθερισμός προβλέπει την ελάττωση του παρεμβατισμού, την ενίσχυση του ανταγωνισμού και την καταπολέμηση των μονοπωλίων. Το πόσο τα καταφέρνει είναι ένα καλό ερώτημα.
Λες: "Εξήγησέ μου πως είναι δυνατόν να υπάρχει ζήτηση χρήματος, να υπάρχει και προσφορά (από την αρχική του πηγή, τη κεντρική τράπεζα) αλλά να μην συναντώνται μεταξύ τους καθώς υπάρχει διακράτηση χρήματος από τις εμπορικές τράπεζες ;"
Ξέχασες την αξία της υπηρεσίας της τράπεζας.
Λες: "Τέλος, μήπως έχεις μία ερμηνεία για τις περιοδικές καπιταλιστικές κρίσεις που έχουν ιστορικά βεβαιωθεί ; Γιατί αν λειτουργούσε ο νόμος της ελεύθερης αγοράς και εξισορροπούσαν προσφορά και ζήτηση δεν θα είχε κρίσεις ο καπιταλισμός, έτσι δεν είναι ;"
Ναι έχω. Δες το άρθρο μου http://dialogoi.enet.gr/post/%CE%BF-%CF%81%CF%8C%CE%BB%CE%BF%CF%82-%CF%8...
Αγαπητέ jboy δεν υπάρχει αμφιβολία πως συμφωνούμε ότι ο νόμος της αγοράς (αξίας) λειτουργεί και εν μέρει αποδίδει τις συνθήκες σπανιότητας. Όπως επίσης δεν υπάρχει αμφιβολία πως διαφωνούμε για την ελευθερία και αποτελεσματικότητα της λειτουργίας του.
Πολύ απλά εγώ ισχυρίζομαι πως δεν υπάρχει ‘ελεύθερη αγορά’ παντού και πάντα (σου θυμίζω την έκφραση που χρησιμοποίησες, ότι δηλαδή ‘λειτουργεί ελεύθερα συνέχεια και κάθε δευτερόλεπτο’) αλλά μάλλον το αντίθετο. Γεγονός που δεν επιτρέπει την καταγραφή και ορθολογική διαχείριση των πόρων και της σπανιότητας τους. Και μάλιστα η αναποτελεσματικότητα δεν περιορίζεται σε οτιδήποτε δεν λογίζεται σε χρήμα αλλά και σε όσα λογίζονται αλλά κυριαρχούνται από συνθήκες μονοπωλιακής ή ολιγοπωλιακής οργάνωσης της αγοράς, κρατικού παρεμβατισμού ή επιπτώσεων της ταξικής πάλης.
Οι παράγοντες αυτοί είναι συνυφασμένοι με τη λειτουργία του καπιταλισμού και οδηγούν σε μία αναρχική λειτουργία των αγορών με τελική κατάληξη τις κρίσεις όπως αυτή που περνάμε σήμερα.
Συνήθως όταν γίνεται λόγος για σπανιότητα υπονοούνται οι φυσικοί πόροι και η ισορροπία του περιβάλλοντος. Θέλω, ωστόσο, να επισημάνω ότι σε ένα ολοένα αυξανόμενο καθεστώς σπανιότητας περιέρχεται σήμερα η ορθολογική κρίση των ανθρώπων και η ψυχική υγεία τους που είναι και η πεμπτουσία μιας πραγματικά ευημερούσας κοινωνίας. Το στοιχείο είναι επιστημονικό, συγκλονιστικό και φρέσκο: οι 4 στους 10 Ευρωπαίοι (38%) αντιμετωπίζουν κάθε χρόνο κάποιας μορφής ψυχική πάθηση (2011) όταν έξι χρόνια πριν (2005) το ποσοστό αυτό ήταν μόλις 27%.
http://www.enet.gr/?i=news.el.ygeia&id=307160
Με τον ρυθμό αυτό το 2044 δεν θα υπάρχει ψυχικά υγιής Ευρωπαίος πολίτης (στην πραγματικότητα πολύ νωρίτερα γιατί με την εξάπλωση της κατάθλιψης και των λοιπών ψυχικών νόσων επηρεάζονται ταχύτερα οι υπόλοιποι ‘υγιείς’). Δίκαια ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας προβλέπει ότι το 2020 η κατάθλιψη θα αποτελεί την πρώτη αιτία θανάτου στον παγκόσμιο πληθυσμό (αν και μέχρι τότε ποιος ξέρει τι άλλο θα δούνε τα μάτια μας).
Και αυτή την ανθρώπινη τραγωδία την προκαλεί η εντατικοποίηση της εργασίας, η συνεχής αναζήτηση υψηλής παραγωγικότητας, ανταγωνιστικότητας και κερδοφορίας, η αύξηση της ανεργίας, της φτώχειας, των ανισοτήτων, της εγκληματικότητας και της βίας που συζητάγαμε πρόσφατα στο ποστ μου «Από την ανταγωνιστική, στη φοβική και βίαιη κοινωνία» στο :
http://dialogoi.enet.gr/post/%CE%B1%CF%80%CF%8C-%CF%84%CE%B7%CE%BD-%CE%B...
Αυτή την σπανιότητα δεν την αντιμετωπίζει ο νόμος της αξίας με την προσφορά και τη ζήτηση, αλλά την υποθάλπει με τη μη ελεύθερη λειτουργία του. Τόσο με την σχεδόν αποκλειστικά ψυχιατρική-φαρμακευτική και όχι ψυχολογική-κοινωνιολογική αντιμετώπιση των ασθενών τους οποίους τους θέλει μόνιμους πελάτες το φαρμακευτικό και ψυχιατρικό κατεστημένο, όσο και γιατί το καθεστώς προστασίας των δικαιωμάτων πνευματικής ιδιοκτησίας και ευρεσιτεχνίας καθιστά πολλά φάρμακα πανάκριβα και απρόσιτα στην τσέπη των άπορων ή απλών μισθωτών.
Ναι έχεις δίκιο πως στα παραδείγματα που αναφέρω λειτουργεί κάποιου είδους παρεμβατισμός (λόμπι, κράτος, υπερεθνικές ή διακρατικές συμφωνίες κλπ). Αλλά αυτή είναι η καπιταλιστική πραγματικότητα αγαπητέ και όχι τα ρομαντικά όνειρα περί ‘ελεύθερης αγοράς’.
Τώρα το άρθρο σου δεν το έχω διαβάσει και υπόσχομαι να το κάνω, αλλά όχι τώρα που θα περιοριστώ σε μερικά από τα παραδείγματα που σχολίασες.
Πρώτο, η αξία της υπηρεσίας της τράπεζας δεν έχει καμία σχέση με όσα σε ρωτώ για την προσφορά και ζήτηση χρήματος παγκοσμίως και που βλέπεις να λειτουργεί ο νόμος της αξίας. Ξανασκέψου το.
Δεύτερο, θα σε παρακαλέσω να αφήσεις για μία στιγμή κατά μέρος τι προτείνει ο φιλελευθερισμός και τι υποστηρίζω εγώ για την παγκοσμιοποίηση (πράγματι έτσι θα μπερδευτείς) δεν είναι αυτό το ζητούμενο. Σκέψου μόνον εάν η τάση σήμερα είναι για περισσότερη φιλελευθεροποίηση/παγκοσμιοποίηση των αγορών ή για περισσότερο προστατευτισμό. Αν συμφωνείς ότι ισχυροποιείται το δεύτερο όπως πιστεύω εγώ, τότε αναλογίσου πόσο πετυχημένα λειτούργησε και λειτουργεί η ‘ελευθερία των αγορών’.
Τρίτο, πως είναι δυνατόν βρε jboy να παραδέχεσαι τη λειτουργία των ιδιωτικών και κρατικών μονοπωλίων και την κυριαρχία των λόμπι σε ΗΠΑ και ΕΕ και να πιστεύεις πως εκτός Ελλάδας όλα γίνονται αξιοκρατικά με βάση τον νόμο της αξίας ; Σε ποιο παραμυθένιο κόσμο νομίζεις ότι ζουν οι Ευρωπαίοι συμπολίτες μας ; Χρειάζεται να παραθέσω το πλήθος σχετικών σκανδάλων ή να σου θυμίσω πχ ότι η πρακτική της Ζήμενς δεν αφορά μόνον την Ελλάδα ;
Τέταρτο, το θέμα φίλε μου δεν είναι εάν εγώ ή εσύ είμαστε υπέρ ή κατά των επιδοτήσεων και εάν με το να κόψουμε μία επιδότηση και να αυξήσουμε μία άλλη θα ενισχυθεί καλύτερα ο Αφρικανός αγρότης. Εσύ, εξάλλου, είσαι κατά της ηθικολογίας. Το θέμα μας είναι να αποφανθούμε εάν λειτουργεί ελεύθερα η αγορά στον γεωργικό τομέα. Γιατί βεβαίως δεν λειτουργεί.
Τέλος, για τον χρυσό πρόσεχε τι μου προτείνεις. Γιατί η λύση του κοσμηματοπωλείου και του γείτονα φυσικά γνωρίζεις πως ισοδυναμεί με παρανομία. Εδώ δεν έχουμε να κάνουμε με μία ελεύθερη αγορά, αλλά με μία … μαύρη αγορά φίλε jboy.
Ερχόμαστε λοιπόν τώρα στο σημείο 5 που αφορά τους ‘άκληρους’ εργαζόμενους και τη λιανική αλυσίδα Eroski του Μ. όπου οι 2 στους 3 εργαζόμενους δεν είναι μέτοχοι.
Η ερμηνεία που δίνεις για το γεγονός αυτό κ. Αγγέλου είναι πως: «Το 2007 ο κλάδος του λιανικού εμπορίου του Μ είχε πολύ σημαντικές μεταβολές, λόγω απορρόφησης επιχειρήσεων του τομέα στον Όμιλο. Το γεγονός αυτό πράγματι αύξησε τους εργαζόμενους στον τομέα κατά 51%.»
Ακολούθως παραπέμπεις στην ετήσια έκθεση του 2008 του Μ όπου αναφέρεται πως τα προσεχή έτη το Eroski Group θα γίνει συνεργατικό επιτρέποντας στους μισθωτούς να γίνουν μέτοχοι-εργαζόμενοι. Κατόπιν τούτου συμπεραίνεις πως «οι εργαζόμενοι που είναι σε καθεστώς «μετάβασης» από μισθωτοί σε μέλη, καθόλου «άκληροι» δεν μπορούν να χαρακτηριστούν.»
Ε, λοιπόν τρία χρόνια μετά γνωρίζεις εσύ να έχει αλλάξει τίποτα στο καθεστώς απασχόλησης του Eroski; Εγώ δεν έχω διαπιστώσει καμία αλλαγή. Πέραν αυτού, όμως, οι συνθήκες αυτές εργασίας στο Eroski δεν ήταν αποτέλεσμα μιας ιδιαίτερης σε ανάπτυξη χρονιάς. Ήδη από τις αρχές της δεκαετίας οι εργαζόμενοι-μέτοχοι ήταν μειοψηφία στο δυναμικό του Eroski : για παράδειγμα το 2001 στις 30.000 που απασχολούσε ο όμιλος οι 13.000 ήταν μόνον οι εργαζόμενοι-μέτοχοι, δηλαδή το 43%. Έκτοτε, το ποσοστό τους μειώθηκε σταδιακά στο 33%, μία ακόμη ένδειξη της σταδιακής καπιταλιστικοποίησης του Μ.
Επιπλέον, το πρόβλημα των άκληρων εργαζομένων δεν επικεντρώνεται μόνον στο τομέα λιανικής του ομίλου, αλλά απλώνεται και στο βιομηχανικό κλάδο ο οποίος επειδή δέχεται εντονότερα τον διεθνή ανταγωνισμό διεθνοποιείται με εξαγορές καπιταλιστικών επιχειρήσεων και συστάσεις μικτών εταιριών σε χώρες χαμηλού κόστους εργασίας όπου κυριαρχούν οι σχέσεις μισθωτής εργασίας αντί των συνεργατικών σχέσεων.
Αυτό φάνηκε ιδιαίτερα έντονα στις αρχές του έτους όταν στη θυγατρική της Fagor στη Πολωνία ξέσπασαν εργατικές κινητοποιήσεις και απεργίες με αίτημα αυξήσεις στους ιδιαίτερα χαμηλούς μισθούς που δεν ακολουθούσαν τις αυξήσεις παραγωγικότητας.
Τα παρακάτω ιδιαίτερα ενδιαφέροντα αποσπάσματα είναι από άρθρο του, J. McNamara, σύμβουλο σε θέματα συνεργατισμού, με τίτλο ‘Contradictions in Paradise: When workers become bosses’ (31/1/2011) στο http://www.cooperativeconsult.com/blog/?p=490
«I have written extensively about Mondragon on these pages with almost all of it in a favorable light. There is, however, another side of Mondragon.
As a matter of survival, Mondragon’s co-operatives have ventured abroad to place factories outside of Basque Country. These plants are wholly owned by the co-ops, most notably, Fagor. The workers of these plants are not eligible for membership in Mondragon and do not receive any of the benefits of the Mondragon system. There seems little difference between the American management of local workers in US based internationals and Mondragon. They both are, in a sense, economic imperialism.
In Mondragon’s case, it was a reaction to the pressures of globalization and designed to defend their jobs at home… One of The Workers’ Paradise commentators noticed some uproar in Poland last week and sent me word about labor actions taking place against Fagor…
It appears that since Fagor acquired the French company Brandt, they have been slowly moving production away from France to factories in Poland in order to take advantage of cheaper labor in the eastern European country. This caused some labor unrest by the French workers. However, it also caused an increase in production in Poland. Now the Polish workers, led by Solidarnosc among other labor unions, demand compensation including seniority increases for their increased labor…
Essentially, Fagor has fairly low pay, tries to use temp workers instead of permanent workers (and many of these temps were dismissed when the labor actions started) and has fought increased wages for quite a while despite a 10% increase in productivity by the workers…
In reading some of the comments on the articles there seems to be a real fear among some workers that Fagor will simply move these jobs to another country if the union doesn’t give in (one posts begs fellow Poles to not let these jobs go to Argentina).
I think that the most important point of the articles is that this labor action and the news about the labor conditions and pay defeat the argument made by Mondragon regarding how they treat non-member foreign workers. It seems that they don’t offer the prevailing wage and use lax laws regarding temporary workers to undercut the power of labor unions and collective bargaining by workers…
The Polish struggle represents the dark underside of worker co-operation. Our movement can’t engage in the exploitation of workers even to protect other members of the co-operative or, worse, a nostalgic legacy.
I don’t think that this means that Mondragon should simply accept worker demands; however, when the situation gets to the point of a work slow-down, work-to-rule, or all-out strike, it seems to me that a worker co-operative is no longer acting according to the principles of co-operatives or worker rights.»
Επίσης από ένα άρθρο του ιδίου συγγραφέα (21/9/2010) με τίτλο ‘The Agency Dilemma in Worker Co-operatives’ παραθέτω δύο επίσης ενδιαφέροντα αποσπάσματα:
«The single biggest criticism of Mondragon has been their outsourcing labor to the developing countries without developing worker co-operatives.
This not only runs counter to their principles but invokes the legacy of Spanish imperialism especially when they are engaging the South American economy.
However, even within their co-operatives, Mondragon can succumb to elitism and a class separation among their workforce… While the workers love their co-operatives and appreciate them, they also recognize that there are “those above” and “those below” (Matthews, 1999, 225)…
The point is that our co-operatives can easily succumb to the dominant paradigm of capitalism. Even Mondragon can create an environment where mental and physical labor has separate value within the organization. We are not immune from creating agency theory. If our Human Resource department only has the corporate world of human resources to use for educating itself, it shouldn’t be a surprise that our HR departments talk and act like other corporations.
Unless we create a structure that either flattens hierarchy or contains and channels its power, we are susceptible to it overcoming our democracies. If Mondragon cannot eradicate it despite their principles and culture, then it will be doubly hard for our US Co-ops.»
Νομίζω πως οι εκτιμήσεις αυτές έχουν ιδιαίτερη βαρύτητα επειδή ακριβώς προέρχονται από ένα μέλος του αμερικανικού συνεργατισμού φίλα διακείμενο προς το Μ.
Για το «Πολωνικό» της Fagor : Είναι προφανές ότι κάτι δεν πάει καλά εκεί και απ’ ότι λέει ο ίδιος ο σχολιαστής (John McNamara) έχει σχέση και με το τοπικό μάνατζμεντ. Θα προσυπέγραφα μάλιστα την καταληκτική παράγραφο, όπου συνοπτικά λέει ότι «το ΔΣ της Fagor Mastercook πρέπει να διευθετήσει τη διένεξη με τρόπο που να δημιουργεί μια αληθινή εταιρικότητα με τους Πολωνούς εργάτες βασισμένη στο αμοιβαίο συμφέρον και του Μ και της Πολωνικής κοινότητας. Η δημιουργία φόβου και απέχθειας δεν είναι μέθοδος οικοδόμησης ενός καλύτερου κόσμου».
Επίσης σχετικά με τους «από πάνω» και τους «από κάτω», την πνευματική και τη χειρονακτική εργασία, στο οποίο έχω αναφερθεί και εγώ σε προηγούμενο σχόλιο, ως θέμα όπου πρέπει να υπάρχει μεγάλη προσοχή, επειδή υπάρχει η εμπειρία του σοβιετικού μοντέλου και όχι μόνο. Χωρίς όμως να ξεχνάμε ότι αυτό είναι χαρακτηριστικό που υπάρχει στο σοσιαλισμό ως κατάλοιπο της καπιταλιστικής περιόδου (εδώ στο πλαίσιο της κυριαρχίας των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής).
Συμφωνώ κ. Καλλωνιάτη ότι είναι θέματα με ιδιαίτερη βαρύτητα και είναι στοιχεία κριτικής πολύ εποικοδομητικής για την προσπάθεια του κόσμου της εργασίας να χτίσει έναν «άλλο κόσμο, κοινωνικά δίκαιο και βιώσιμο, στηριγμένο στη δημοκρατία, τη συνεργασία, την αλληλεγγύη στο χώρο εργασίας και με την κοινότητα, το σεβασμό στο περιβάλλον».
Να επαναλάβω επίσης ότι το Μ λειτουργώντας ανταγωνιστικά μέσα σε ένα πλαίσιο άκρατου καπιταλισμού, σε ορισμένες πλευρές του, λειτουργώντας άλλοτε αμυντικά(μισθοί, μισθωτοί) και άλλοτε επιθετικά (εξαγορές, στρατηγικές συνεργασίες), παρουσιάζει στοιχεία που το απομακρύνουν από τις βασικές αρχές και αξίες του. Ταυτόχρονα όμως δείχνει πως αυτό δεν είναι κάτι που περνάει απαρατήρητο και παίρνονται οι αποφάσεις «επαναφοράς». Η υλοποίηση των αποφάσεων αυτών είναι επίσης ένα ζήτημα δημοκρατίας στο Μ, από τα πιο βασικά. Θεωρώ ότι βασικό κριτήριο της πορείας του Μ είναι η αναγνώριση του προβλήματος, δηλαδή ότι υπάρχει η αντίληψη της απομάκρυνσης από τις αρχές, και η λήψη της διορθωτικής απόφασης, δηλαδή υπάρχει ο συσχετισμός δυνάμεων για να επαναφέρει τα πράγματα στη σωστή βάση.
Πάντως να προσέξουμε και το σημείο που o J. McNamara λέει : «While the workers love their co-operatives and appreciate them, they also recognize that there are “those above” and “those below” (Matthews, 1999, 225)…», σε αντίθεση με όσα λέει η Sharryn Kasmir.
Τέλος σε ότι αφορά στο ερώτημα του συνδικαλισμού των μισθωτών στο Μ απαντώ ότι αν η ανάπτυξη του συνδικαλιστικού κινήματος εξαρτιόταν από το αν επιτρέπεται ή όχι το κίνημα αυτό δεν θα υπήρχε. Αν με ρωτάς για να μάθεις την προσωπική μου άποψη, θεωρώ τη συνδικαλιστική οργάνωση και δράση το πρώτο βήμα για να συνειδητοποιήσει καλύτερα ο κόσμος της εργασίας τον κόσμο στον οποίο ζει και τη θέση του μέσα σ΄ αυτόν.
Κώστα,
γιατί βρε δεν μπορείς να αγοράσεις χρυσό; Ποιος σε εμποδίζει; Τέλος πάντων αφού θες να φτιάξεις θησαυροφυλάκιο ορίστε σου λύνω το πρόβλημα:
http://www.bullionbypost.co.uk/
πούλα και αγόρασε όσο θέλεις.
Σοβαρά τώρα, για να θυμηθούμε από που αρχίσαμε, αυτό που είχα πει αρχικά και ξεκίνησε αυτή την παράλληλη κουβέντα, ήταν ότι ένα οικονομικό σύστημα για να είναι βιώσιμο πρέπει να λαμβάνει υπ όψιν του τη σπανιότητα. Αυτό είναι το κλειδί. Και κατόπιν είπα ότι για παράδειγμα, στην περίπτωση της ελεύθερης αγοράς, ο νόμος της προσφοράς/ζήτησης είναι στην ουσία ένας νόμος που αντικατοπτρίζει τη σπανιότητα. Και συμπλήρωσα ότι ο σοσιαλισμός δεν είναι βιώσιμο οικονομικό μοντέλο γιατί έχει ηθικολογική αφετηρία και δεν περιγράφει κανένα μηχανισμό σπανιότητας.
Με βάση τα παραπάνω βάλθηκες να μου αποδείξεις ότι ο νόμος προσφοράς/ζήτησης -ενώ δέχεσαι ότι είναι νόμος σπανιότητας- δεν εφαρμόζεται και δεν λειτουργεί. Όμως ακόμα και αν δεχόμασταν ότι έτσι είναι, αυτό δεν αναιρεί το γεγονός ότι ο σοσιαλισμός δεν εμπεριέχει καμία ανάλογη συνταγή σπανιότητας. Άρα το αρχικό μου επιχείρημα στέκει. Άλλωστε στην ροή της συζήτησης είχα πεί ότι όποτε βλέπω επιχειρήματα σοσιαλιστών υπέρ της ιδεολογίας τους, αυτά είναι 90% κατάρες κατά του καπιταλισμού και πολύ λίγο περιγραφές του μοντέλου που θα ήθελαν. Αν προσέξεις την κουβέντα που κάνουμε τώρα, μάλλον επιβεβαιώνει την παρατήρησή μου.
Αφού ξεκαθάρισα τα παραπάνω, ας πάμε στο αν ο νόμος προσφοράς/ζήτησης λειτουργεί ή όχι. Για να απαντήσω σ'αυτό το ερώτημα πρέπει να γίνω λίγο περιγραφικός.
Ο νόμος προσφοράς/ζήτησης δρα σε μικροσκοπικό επίπεδο στην οικονομία. Αφορά την κάθε συναλλαγή που γίνεται κάθε δευτερόλεπτο σε δισεκατομμύρια προϊόντα που αλλάζουν χέρια κάθε μέρα. Τα προϊόντα πωλούνται και αγοράζονται από άτομα ή εταιρίες. Ακόμα και οι ίδιες οι εταιρίες πωλούνται και αγοράζονται και πάει λέγοντας, όλα με βάση το νόμο/προσφοράς ζήτησης. Αν πουλήσεις την μεταχειρισμένη τηλεόρασή σου με βάση το νόμο προσφοράς ζήτησης θα την πουλήσεις.
Βεβαία για να έχει νόημα ο συγκεκριμένος νόμος πρέπει να υπάρχει μια σταστιστικότητα στο δείγμα. Αν αγοράζει και πουλάει μόνο ένας, η αξία είναι τετριμμένη. Μετά έχουμε και τις κυβερνήσεις που δρούν επί των αγορών και τις κοινωνικές διεργασίες (ή αν θες την πάλη των τάξεων).
Για να περιγράψω την κατάσταση με ένα παράδειγμα φαντάσου μία εταιρία ως ένα αυτοκίνητο. Η μηχανή δουλεύει με βάση κάποιους συνεκτικούς κανόνες που αντιστοιχούν στον κανόνα προσφοράς/ζήτησης. Το αυτοκίνητο δουλεύει και τρέχει πάνω σε μια εθνική οδό. Ο δρόμος έχει και νταλίκες που αντιστοιχούν στις πολυεθνικές. Επίσης το πλάτος του δρόμου εξαρτάται από κυβερνητικές οι κοινωνικές παρεμβάσεις. Όσο λοιπόν ο δρόμος έχει δύο λωρίδες και πάνω και όχι και πάρα πολλές νταλίκες, τα αυτοκίνητα κινούνται "ελεύθερα". Φυσικά δεν κινούνται εντελώς ελεύθερα, δεν μπορούν για παράδειγμα να πετάξουν, ούτε να αγνοήσουν τα άλλα αυτοκίνητα ούτε το πλάτος του δρόμου. Κινούνται ελεύθερα μέσα στους περιορισμούς. Αλλά αυτό ισχύει για οποιοδήποτε είδος "ελευθερίας".
Ας πούμε τώρα ότι οι νταλίκες συνεχώς μεγαλώνουν. Τότε θα αρχίσουν να πιάνουν δύο λωρίδες ίσως και τρεις. Οπότε το αυτοκίνητο ενώ συνεχίζει να τρέχει (και άρα ο νόμος προσφοράς/ζήτησης που το κινεί συνεχίζει να λειτουργεί) συνεχώς μπλοκάρεται και η "ελευθερία" του αρχίζει πλέον να μην νοείται ως ελευθερία. Το ίδιο ισχύει εάν το κράτος ή η κοινωνία εν γένει, μειώσει τις λωρίδες από τρείς σε μία. Και πάλι με μία λωρίδα και μερικές νταλίκες, πάει περίπατο η ελευθερία.
Το παράδειγμα το αναφέρω για να καταδείξω ότι μπορεί να υπάρχει ελεύθερη αγορά ακόμα και όταν υπάρχουν πολυεθνικές, κρατικός παρεμβατισμός και κοινωνικές επεμβάσεις. Εξαρτάται πόσο μεγάλες και πόσο καθοριστικές είναι αυτές οι παρεμβάσεις.
Οπότε για να απαντηθεί αυτό το ερώτημα πρέπει να βρούμε κάποια κριτήρια που να είναι μετρήσιμα. Ένα εύκολο είναι να δούμε πόσοι από τους μεγιστάνες είναι αυτοδημιούργητοι. Δηλαδή πόσα αυτοκινητάκια χρησιμοποιώντας την όποια ελευθερία κίνησης έφτασαν στον προορισμό. Ή μήπως στον προορισμό φτάνουν μόνο κληρονομικοί μεγαλομέτοχοι παλιών πολυεθνικών; Ή μήπως κληρονόμοι πλουσίων; Την τελευταία φορά που κοίταξα, αν δεν κάνω λάθος οι 8 κορυφαίοι μεγιστάνες στο φορμπς ήταν ΟΛΟΙ αυτοδημιούργητοι.
Ένα άλλο κριτήριο είναι πόσες νέες εταιρίες βλέπουμε γύρω μας κάθε χρόνο με νέες τεχνολογίες και άλλα επιτυχημένα προϊόντα. Η απάντηση είναι... πολλές. Ένα τρίτο κριτήριο είναι κατά πόσο οι χώρες που στηρίζουν την ελεύθερη αγορά είναι πιο ανεπτυγμένες από αυτές που δεν την στηρίζουν. Νομίζω ότι η απάντηση είναι γενικά ναι. Επίσης δεν ξέρω ούτε μία χώρα που να είναι κατά της ελεύθερης αγοράς και να είναι ανεπτυγμένη. Άρα αυτή η ριμάδα η ελεύθερη αγορά κάτι σωστό πρέπει να κάνει.
Τέλος για την κρίση και τον προστατευτισμό, πράγματι έχει αυξηθεί εν μέσω της κρίσης τουλάχιστον στις τράπεζες, αλλά η γνώμη μου είναι ότι όταν τελειώσει η κρίση ο προστατευτισμός δεν θα μοιάζει καθόλου με τον προστατευτισμό του '70. Με άλλα λόγια πιστεύω ότι η τάση απελευθέρωσης των αγορών θα συνεχιστεί.
Κοίτα jboy, παρεξέκλινα και με σένα από το θέμα του ποστ για να μην αφήσω αναπάντητο το ζήτημα της ελεύθερης ή μη αγοράς. Όμως εσύ δίνεις συνέχεια και εγώ δεν είμαι διατεθειμένος να συνεχίσω πέραν του σημείου αυτού. Πολύ περισσότερο να συζητήσω εκ νέου τη διαφορά του κοινωνικού σχεδίου σε μία δημοκρατικά οργανωμένη οικονομία, από τον μπάσταρδο καπιταλισμό της δήθεν ελεύθερης αγοράς την καταστροφικότητα του οποίου ζούμε σήμερα.
Το επιχείρημα που προβάλλεις ότι οι σοσιαλιστές ηθικολογούν γιατί δεν έχουν κάτι χειροπιαστό να επιδείξουν όπως πχ η σημερινή καπιταλιστική πραγματικότητα, είναι βαθειά αντιδραστικό γιατί με αυτή την λογική δεν θα μπορούσε κανείς να διανοηθεί και να οικοδομήσει ένα καινούργιο μέλλον επειδή δεν θα μπορούσε εκ των προτέρων να αποδείξει την ύπαρξη του. Σε κάθε περίπτωση εδώ κουβεντιάζουμε κάτι σχετικό, όπως είναι ο χαρακτήρας και ο ρόλος του συνεργατισμού και της εργατικής αυτοδιαχείρισης ως προοίμιο μιας νέας σοσιαλιστικής κοινωνίας. Άρα θα μπορούσες να σκεφθείς ότι υπάρχει εν σπέρματι κάτι διαφορετικό ως πρότυπο κοινωνικής οργάνωσης και να τοποθετηθείς επ' αυτού σε αντιδιαστολή με τα καλά της 'ελεύθερης αγοράς'.
Όσα λες για τους σοσιαλιστές ότι δηλαδή όσα λένε είναι κατά 90% κατάρες για τον καπιταλισμό ίσως ισχύουν για κάποιους, δεν ισχύουν όμως για τους παρόντες αφού όπως βλέπεις μιλάμε όχι στον αέρα αλλά με στοιχεία. Πρόσεχε λοιπόν τι λες και μην παρασύρεσαι.
Όσον αφορά την αγορά χρυσού χαίρομαι που κατάλαβες ότι η λύση του γείτονα και του κοσμηματοπώλη δεν 'παίζει' και σε ευχαριστώ για την υπόδειξη περί ηλεκτρονικής αγοράς στην Βρετανία (αν μου υποδείκνυες που να βρω και τα προς επένδυση χρήματα θα ήταν ακόμη καλύτερα). Μόνο που απ' ότι αναφέρει η ιστοσελίδα αφορά επενδυτές που είναι κάτοικοι Βρετανίας. Σε κάθε περίπτωση δεν θα μπορούσα ποτέ να παραγγείλω χρυσό ηλεκτρονικά για λόγους εμπιστοσύνης (δεν το κάνω για πολύ πιο καθημερινές αγορές).
Όμως, το ζήτημα της ελευθερίας της αγοράς χρυσού δεν αφορά τόσο την αγοραπωλησία σε φυσική μορφή, όσο τις μαζικές χρηματιστηριακές συναλλαγές στο είδος και τα παράγωγά του.
Αν μελετήσεις τη δομή της εν λόγω αγοράς θα δεις ότι οι παρεμβάσεις των κεντρικών και εμπορικών τραπεζών είναι τόσο μεγάλες και ισχυρές που στην πραγματικότητα έχουμε να κάνουμε με μία αυστηρά 'ελεγχόμενη αγορά'. Ενδεικτικά δες εδώ:
http://news.goldseek.com/GoldSeek/1273590060.php
Να ξεκαθαρίσω για άλλη μία φορά πως η διαφωνία μας δεν είναι για το αν λειτουργεί ο νόμος της προσφοράς/ζήτησης ή αν ο νόμος της αξίας αντανακλά τις συνθήκες σπανιότητας, αλλά για το αν το κάνει αυτό αποτελεσματικά όπως θα περίμενε κανείς από μία ελεύθερη και γι' αυτό αυτορυθμιζόμενη αγορά (η αόρατος χειρ που λέει και η θεωρία).
Το απλοϊκό παράδειγμα του αυτοκινητόδρομου με τα ΙΧ ως ιδιωτικές επιχειρήσεις, τις νταλίκες ως πολυεθνικές και το κράτος ως κατασκευαστή και ρυθμιστή του δρόμου (πχ αριθμός λωρίδων, διόδια κλπ) απέχει παρασάγγας από την πραγματικότητα του συστήματος. Γιατί το κράτος δεν κατασκευάζει μία φορά μόνον τον δρόμο και δεν περιορίζεται στο να ορίζει τέλη ή να μοιράζει κλήσεις, αλλά καθορίζει με συνεχείς παρεμβάσεις την κατεύθυνση του δρόμου και την ταχύτητα της κυκλοφορίας ώστε να ευνοούνται οι νταλίκες-ολιγοπώλια οι οποίες κυριαρχούν σε όλα τα μήκη και πλάτη του οδοστρώματος. Επίσης, το υπόδειγμα δεν λαμβάνει υπόψη του τους επιβάτες και πεζούς (μισθωτούς, αυτοαπασχολούμενους).
Θα σου έλεγα μάλιστα jboy πως στο σημείο του κράτους συγκλίνεις μάλλον με την άποψη του κ. Αγγέλου επ' αυτού. Εσύ το εμφανίζεις σαν απλό ρυθμιστή της κυκλοφορίας και ο κ. Αγγέλου σαν απλό πεδίο έκφρασης του εκάστοτε πολιτικού συσχετισμού των δυνάμεων και της ταξικής πάλης. Δηλαδή κοινός παρονομαστής η ουδετερότητα του κράτους, πράγμα που σε καμία περίπτωση δεν αντιστοιχεί με την ποιότητα και τα ειδικά χαρακτηριστικά του παρεμβατισμού του που είναι καθοριστικά για την αναπαραγωγή των κυρίαρχων σχέσεων παραγωγής και ιδιοκτησίας. Οι οποίες στη σύγχρονη φάση κεφαλαιακής συσσώρευσης έχουν σχεδόν σε κάθε κλάδο αναδείξει 3-6 μεγάλες επιχειρήσεις που ελέγχουν ολιγοπωλιακά όλες τις αγορές. Με την αμέριστη συμπαράσταση και βοήθεια του κράτους ή των κρατών φυσικά.
Εν κατακλείδι, ελεύθερη αγορά δεν υπάρχει, όπως δεν υπάρχει και μία καθαρά ιδιωτική οικονομία. Το κράτος δεν είναι ουδέτερο, αλλά αναπόσπαστο λειτουργικό στοιχείο της καπιταλιστικής οικονομίας. Γι' αυτό και οι κανόνες που θεσπίζει για την ρύθμιση ή απορρύθμιση κάθε φορά των αγορών έχουν να κάνουν με τα συγκερκιμένα κυρίαρχα συμφέροντα και την εκάστοτε οικονομική συγκυρία και πως σε αυτή εξυπηρετούνται καλύτερα.
Ας μην μπερδευόμαστε. Οι χρηματιστηριακές λοβιτούρες, η πιστωτική φούσκα και η γενικευμένη όψιμη κρίση των αγορών και των οικονομιών προέκυψαν από το θαύμα της 'ελεύθερης αγοράς' των τριών τελευταίων δεκαετιών που τόσο απερίσκεπτα προωθήθηκε και προπαγανδίστηκε (ως θαύμα). Τώρα όμως έχει πέσει και το τελευταίο φύλλο συκής. Και οι χθεσινοί 'ήρωες' είναι οι σημερινοί απατεώνες. Δεν θα τους νεκραναστήσουμε.
Η ελεύθερη αγορά είναι ένας απλός μύθος που διδάσκεται ακόμη στα εγχειρίδια της αστικής οικονομίας. Και η παγκοσμιοποίηση περνά τώρα σε μία φάση μακροχρόνιας αναδίπλωσης και προστατευτισμού. Εκεί οδηγεί η τρέχουσα κρίση που, δυστυχώς, δεν θα κρατήσει 2-3 χρόνια αλλά δεκαετίες. Με βασικό θύμα πάλι τους απλούς εργαζόμενους τους οποίους ουδέποτε κατόρθωσε η 'ελεύθερη αγορά' να ισορροπήσει (βλ χρόνια υψηλά ποσοστά ανεργίας). Αυτούς στους οποίους το μοντέλο του αυτοκινητόδρομου καθόλου δεν αναφέρεται.
Πάντως επειδή σε βλέπω από τώρα στη θέση του οδηγού να πιλοτάρεις jboy, φρόντισε να προσδεθείς σφιχτά και απόλαυσε το σχετικό τραγουδάκι με λίγη περισυλλογή...
http://www.youtube.com/watch?v=uwdpMwHE2ag&feature=related
Κώστα μη λες ότι παρεξέκλινες γιατί εσύ προκάλεσες τη συζήτηση όπως ξέρεις.
Μία μόνο παρατήρηση θέλω να κάνω σε αυτά που είπες παραπάνω, γιατί τα υπόλοιπα λίγο πολύ καλύφθηκαν.
Κατά τη γνώμη μου το θέμα του οικονομικού μοντέλου είναι ένα εξαιρετικά δύσκολο ζήτημα όταν αφορά ανεπτυγμένες οικονομίες που απαιτούν την παραγωγή δισεκατομμυρίων προϊόντων με τρισεκατομμύρια αλληλουχίες σπανιότητας μεταξύ των προϊόντων.
Αυτό δεν αφορά μόνο τον καπιταλισμό αλλά οποιοδήποτε σύστημα, εκτός ίσως από κοινωνίες της νεολιθικής εποχής που ζούσαν με 100 αγροτικά προϊόντα.
Οπότε κατά την ταπεινή μου γνώμη δεν αρκεί να λες ότι ο καπιταλισμός δεν δουλεύει εφόσον αυτό πιστεύεις. Πρέπει να αντιπαραθέσεις κάποιο εναλλακτικό σύστημα με ικανή εσωτερική αλληλουχία και συνεκτικότητα που να δίνει στον ουδέτερο παρατηρητή έστω και μια μικρή ελπίδα ότι θα δουλέψει. Γιατί αλλιώς το σύστημα που θα προκύψει θα είναι τόσο καταστροφικό που αυτά που βιώνει σήμερα η Ελλάδα θα μοιάζουν με χαμένο παράδεισο.
Το να λες, "ας κάνουμε επανάσταση και μετά βλέπουμε" δεν είναι αποδεκτή λύση. Αυτό έγινε στη Σοβιετική Ένωση και όλοι ξέρουμε το αποτέλεσμα. Ξέρω ότι τώρα αφορίζεις τα τεκτενόμενα το Σοβιετικού καθεστώτος, αλλά αναρωτιέμαι αν το καθεστώς έκανε τίποτα παραπάνω από αυτά που θα έκανε οποιοσδήποτε προσπαθούσε να καταργήσει τις καπιταλιστικές σχέσης παραγωγής και να επιβάλει κεντρικό σχεδιασμό και κεντρικό έλεγχο των τιμών και της παραγωγής. Το αποτέλεσμα ήταν το βιωτικό επίπεδο να αρχίσει να υπολείπεται σημαντικά των καπιταλιστικών χωρών και μετά άρχισαν να υψώνονται τα τείχη.
Οπότε εαν δεν προτείνεις αυτό, τότε πρέπει να πεις καθαρά τί προτείνεις. Εγώ πραγματικά δεν ξέρω.
Put the blame on me..boy
http://www.youtube.com/watch?v=xBILSCFMg8MΚαλά όλα αυτά βρε Εντάξει jboy, αλλά δεν μου είπες ; Το τραγουδάκι της... κολάσεως σου άρεσε ; Αν όχι, σου έχω ένα ακόμη εξίσου συμβολικό
http://www.youtube.com/watch?v=8Dr05tXktSo
Άσχετο, αλλά θα σου κάνω μιά διόρθωση Κώστα που μου είχαν κάνει κι εμένα παλιότερα. Put the blame on mame είναι ο σωστός τίτλος του γνωστού τραγουδιού.. :)
Σωστό αλλά και λάθος αγαπητέ Σχολιαστή.
Γιατί στα καλλιτεχνικά ζητήματα η απόδοση του κειμένου γίνεται ελεύθερα. Ποιητική αδεία που λένε...
Κώστα, οι Κασσάνδρες έχουν δίκιο στο 99% των περιπτώσεων. Αν δεν υπήρχε όμως το 1% που τις διαψεύδει θα είμασταν στην παλαιολιθική εποχή ακόμα. Το τραγουδάκι του Κρις Ρία ήταν από τα αγαπημένα μου. Πάρε και συ ένα: http://www.youtube.com/watch?v=ivAQ6Ig0_4A "ποιος είπε ότι είναι άσχημα στην κόλαση..."
όσο για την πλευρά που επιλέγω, είμαι με αυτούς που σκέφτονται πολλά και ξέρουν λίγα. Το να υποστηρίζει κανείς ότι έχει βρει την λύση για το πώς να σταματήσει το κακό στην υφήλιο και ότι όποιος δεν συμφωνεί με αυτή τη λύση πρέπει να είναι με το μέρος του κακού, είναι λίαν μεταφυσική προσέγγιση.
Ε καλά τώρα jboy, κανείς δεν είπε πως όποιος δεν συμφωνεί με τη σοσιαλιστική λύση πρέπει να είναι με το μέρος του κακού. Ούτε για εσένα ειπώθηκε κάτι τέτοιο. Αλλά μόνος σου δήλωσες πως είσαι υπέρ της ελεύθερης αγοράς και ότι προτιμάς τον καπιταλισμό γιατί ο σοσιαλισμός είναι μία φαντασίωση των σοσιαλιστών οι οποίοι το μόνο που ξέρουν να κάνουν είναι να καταριώνται τον καπιταλισμό (το 90% των λόγων τους).
Και σε ρωτώ: αν ο ένας αναλύει τα κακώς κείμενα ενός κοινωνικοοικονομικού συστήματος και ο άλλος αναθεματίζει την όποια εναλλακτική πρόταση (συνεργατισμός, σοσιαλισμός, υπαρξισμός, σαμανισμός κλπ) ως κατάρα, τότε δεν είναι ο δεύτερος που προσωποποιεί με απαξιωτικούς χαρακτηρισμούς τους επικριτές του υπαρκτού καπιταλισμού θεωρώντας τους μέρος του κακού ; Μήπως τα βλέπεις λίγο ανάποδα τα πράγματα ;
Κώστα,
ναι δεν είπες ότι είμαι με το κακό αλλά μου έβαλες ένα δίλημμα "με ποια πλευρά είμαι". Αλλά αυτό το δίλημμα διαχωρίζει τον κόσμο σε καλούς και κακούς. Απλώς δεν πιστεύω ότι τα πράγματα είναι τόσο απλά.
Σε ότι αφορά το σοσιαλισμό, πραγματικά δεν καταλαβαίνω τι επιδιώκετε εφόσον αυτό δεν είναι κεντρικός σχεδιασμός τύπου ΕΣΣΔ. Η μόνη λεπτομέρεια που έχω ακούσει είναι η 'άμεση δημοκρατία'. Όμως αυτό δεν απαντάει στα ερωτήματα για το οικονομικό μοντέλο. Αν μη τι άλλο δημιουργεί νέα ερωτήματα.
Μπράβο jboy, καλό το κομμάτι, τώρα μιλάμε. Ώστε λες στην κόλαση να είναι τελικά ωραία (έστω μεταμεσονύχτια) ; Τι να σου πω, με βάζεις σε σκέψεις. Ίσως και να έχεις δίκιο..
http://www.youtube.com/watch?v=WlBiLNN1NhQ&feature=related
jboy η Κασσάνδρα είχε προβλέψει σωστά την επερχόμενη καταστροφή. Αλλά μίλαγε σε ώτα μη ακούόντων. Το ζήτημα δεν είναι αν μία πρόβλεψη δυσάρεστη είναι σωστή, αλλά αν λαμβάνεται προνοιακά υπόψη για να αποσοβηθεί η προβλεπόμενη καταστροφή. Ωστε να μην επιστρέψουμε στην παλαιολιθική εποχή..
Η ανθρώπινη ιστορία δεν είναι μία συνεχής πρόοδος. Έχει πισωγυρίσματα και μεσαίωνες. Και όπως όλα τα πράγματα κάποτε θα έχει και ένα τέλος. Βιάζεται κανείς γι' αυτό ; Δεν νομίζω.
Αγαπητέ κ. Αγγέλου σου χρωστώ μία απάντηση για το σχόλιο σου της 4/9 (19:15) το οποίο κατά την γνώμη μου ήταν σε μεγάλο βαθμό εκτός του θέματος μας. Γιατί με αυτό μεταθέτεις μία συζήτηση που αφορά τις σχέσεις παραγωγής και λειτουργίας του Μόντραγκον (Μ) και τη δυνατότητα ή μη του συνεργατικού κινήματος να μετεξελίξει βαθμιαία και ειρηνικά τον καπιταλισμό σε σοσιαλισμό, σε μία πολιτική αντιπαράθεση για τα διδάγματα της σοσιαλιστικής μετάβασης στον 20ο αιώνα και την αξιολόγηση του μαρξισμού και του μαρξισμού-λενινισμού (ως λενινιστική εκδοχή της μαρξικής θεωρίας) που ακόμη και εάν είμασταν σε θέση να συζητήσουμε σε βάθος και διεξοδικά (εξαιρετικά αμφίβολο νομίζω) θα χρειάζονταν πολλά ποστ για να καλυφθούν με στοιχειώδη επάρκεια. Με αυτή την έννοια, θα πρότεινα να αποφύγουμε μία συνέχεια στην ‘εκτροπή’ και να επικεντρωθούμε στο θέμα της ανάρτησης μου.
Επειδή, όμως, δεν μου αρέσει να αφήνω αναπάντητα ερωτήματα, θα εξετάσω εν συντομία τα όσα μου επισήμανες.
Αλλά πρώτα να ξεκαθαρίσουμε κάτι. Τη ‘μαρξική λογική και θεωρία’ δεν την εισήγαγα εγώ ως βάση άσκησης κριτικής στο μοντέλο του Μ, όπως ισχυρίζεσαι. Αυτό έγινε για πρώτη φορά σε σχόλιο της πρώτης ανάρτησης για το Μ (βλ ποστ του φίλου Κ. Νικολάου) όταν για να εξηγηθούν οι μισθολογικές διαφορές μέσα στο Μ έγινε παραπομπή στη Κριτική του Προγράμματος της Γκότα (όπου ο Μαρξ εξηγεί πως και στη σοσιαλιστική κοινωνία θα υπάρχουν τέτοιες διαφορές).
Στη παρούσα ανάρτηση και πάλι γίνεται παραπομπή από σένα στο ίδιο έργο του Μαρξ για να στηρίξεις την άποψη σου ότι καταργούνται οι εκμεταλλευτικές καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής μέσα σε ένα συνεργατισμό όπως το Μ.
Κατόπιν αυτού, όταν λέω «νομίζω ότι συγκρίνεις ανόμοια πράγματα όταν θεωρείς πως η ανάλυση του Μαρξ για την σοσιαλιστική μετάβαση (αφού έχει ανατραπεί ο καπιταλισμός, το αστικό κράτος και έχει οργανωθεί επαναστατικά σε όλη τη κοινωνία το κράτος των ελεύθερα οργανωμένων παραγωγών) μπορεί να συγκριθεί με την μετάβαση στο εσωτερικό μιας συνεργατικής επιχείρησης που λειτουργεί μέσα σε καπιταλιστικά πλαίσια σε κάποιο είδος νέων ποιοτικά διαφορετικών παραγωγικών σχέσεων όπως εκτιμά η ΚΑΟ» δεν εκφράζω δικές μου απόψεις – τις οποίες μάλλον επιπόλαια χαρακτηρίζεις λενινιστικές - αλλά ανακεφαλαιώνω κάποιες βασικές θέσεις του Μαρξ τις οποίες επιλεκτικά προτιμάς να αγνοείς.
Σαν να μην έφτανε αυτό, προκειμένου να στηρίξεις την άποψη περί αλλαγής των εκμεταλλευτικών-καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής παραθέτεις ένα απόσπασμα του Μαρξ (ο.π) που στη συνέχεια παρερμηνεύεις. Το απόσπασμα λέει: «Στην πρώτη ή κατώτερη φάση της κομμουνιστικής κοινωνίας (σοσιαλισμός), η αδικία που αίρεται είναι η κατοχή των μέσων παραγωγής από ξεχωριστά άτομα, ενώ η αδικία που αφορά στη διανομή των ειδών κατανάλωσης ανάλογα με τη δουλειά και όχι με τις ανάγκες, παραμένει».
Θεωρείς, δηλαδή, πως αφού στον συνεταιρισμό καταργείται η ατομική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής, αίρεται κατά τη μαρξική θεώρηση και η αδικία της εκμετάλλευσης. Ξεχνάς όμως πως ο Μαρξ αναφέρεται στη πρώτη φάση της κομμουνιστικής ΚΟΙΝΩΝΙΑΣ. Μιλά δηλαδή για την άρση της ατομικής κατοχής των μέσων παραγωγής στο σύνολο της κοινωνίας και όχι μιας ή περισσοτέρων επιχειρήσεων ενόσω η κοινωνία συνολικά παραμένει δέσμια του καπιταλισμού.
Επιπλέον, ξεχνάς πως στον συνεργατισμό τα ξεχωριστά άτομα εξακολουθούν και υφίστανται ως ομαδικός ιδιοκτήτης, γεγονός που τα διαφοροποιεί στο ζήτημα της κατοχής από το σύνολο των άλλων εργαζομένων. Η συνεργατική επιχείρηση δεν έχει περάσει στα χέρια της κοινωνίας αλλά μιας ομάδας εργαζομένων-μετόχων (με σημαντικές εσωτερικές διαφορές) που ανταγωνίζονται τους εργαζόμενους σε άλλες επιχειρήσεις καπιταλιστικές και συνεργατικές. Η κατοχή των μέσων ιδιοκτησίας από τα ξεχωριστά άτομα που αναφέρει ο Μαρξ εξακολουθεί να υφίσταται με τη μορφή των ‘ξεχωριστών ομάδων εργαζομένων-ιδιοκτητών’.
Την αντίληψη σου για την άρση των εκμεταλλευτικών σχέσεων την διατυπώνεις πιο καθαρά παρακάτω όταν λες: «Επίσης δεν αναφέρθηκα σε ποιοτική αλλαγή των παραγωγικών σχέσεων, αλλά στην αλλαγή των καπιταλιστικών-εκμεταλλευτικών σχέσεων παραγωγής, αφού στην ΚΑΟ δεν υπάρχει ο ιδιοκτήτης των μέσων παραγωγής αλλά οι συνεταιρισμένοι εργάτες.»
Εάν αγαπητέ κ. Αγγέλου το κριτήριο για την άρση των καπιταλιστικών-εκμεταλλευτικών σχέσεων είναι απλώς η εξάλειψη του ξεχωριστού, μεμονωμένου ιδιοκτήτη των μέσων παραγωγής, τότε εκτός από τις συνεργατικές επιχειρήσεις, σε όλες τις ιδιωτικές πολυμετοχικές και προφανώς σε όλες τις κρατικές επιχειρήσεις δεν υπάρχει επίσης καπιταλιστική εκμετάλλευση. Με αυτή τη ‘μαρξική λογική’ έχουμε ήδη περάσει διεθνώς στον σοσιαλισμό και απλώς δεν το έχουμε καταλάβει !!
Και τι σημαίνει πάλι το «δεν αναφέρθηκα στη ποιοτική αλλαγή των παραγωγικών σχέσεων»; Δηλαδή η άρση της ατομικής ιδιοκτησίας και – κατ’ εσέ – των καπιταλιστικών εκμεταλλευτικών σχέσεων παραγωγής σε ένα παραγωγικό εργατικό συνεταιρισμό δεν συνιστά ποιοτική αλλαγή ;;; Αυτό πρέπει οπωσδήποτε να το ξεκαθαρίσεις, γιατί αν δεν την θεωρείς ποιοτική αλλαγή στα πλαίσια της επιχείρησης έστω, τότε για ποιο νέο πρότυπο ΚΑΟ μιλάμε ; Και με ποια λογική ισχυρίζεσαι πως η σταδιακή εξάπλωση και κυριαρχία της ΚΑΟ στην παγκόσμια οικονομία θα ισοδυναμεί με το πέρασμα στον σοσιαλισμό ;
Πάμε τώρα στα πιο προσωπικά-ιδεολογικά ζητήματα.
Με ρωτάς που ακριβώς έχεις δηλώσει πως δεν είσαι μαρξιστής από τη στιγμή που έχεις ρητά τοποθετηθεί στον jboy πως ανήκεις στο σοσιαλιστικό στρατόπεδο. Πουθενά.
Μα το ένα, όμως, αγαπητέ δεν αναιρεί το άλλο. Οι περισσότεροι σοσιαλιστές σήμερα είναι μη μαρξιστές, είτε από πεποίθηση είτε από άγνοια (του μαρξισμού). Ούτε είναι κακό πράγμα να διαφωνείς με τις μισές τουλάχιστον μαρξικές θέσεις (επανάσταση, κράτος, συνεταιρισμοί, περιεχόμενο σοσιαλισμού, κεντρικός σχεδιασμός κλπ) γεγονός που αυτομάτως σε καθιστά τουλάχιστον αιρετικό ‘μαρξιστή’. Γιατί εάν παρ’ όλα αυτά επιμένεις στην αναθεώρηση των μαρξικών θέσεων πιστεύοντας πως το κάνεις από μαρξιστική σκοπιά και με τη μαρξιστική μέθοδο (διαλεκτικός υλισμός), τότε πολύ θα χαρώ να μελετήσω την αναθεώρηση που έχεις επιχειρήσει σε κάποιο ογκώδες υποθέτω σύγγραμμα. Όμως από τις λίγες φράσεις και τα σχόλια προβολής των θέσεων σου δεν προκύπτει καμία τέτοια ενδελεχής αναθεώρηση που να σου επιτρέπει να φέρεις τον σχετικό ‘τίτλο’. Σε κάθε περίπτωση ήταν δική μου πρωτοβουλία ο εν λόγω χαρακτηρισμός και, εάν ενοχλεί, θεώρησε τον ως μη γενόμενο (μετά συγγνώμης).
Σε ότι με αφορά τώρα, εκπλήσσεσαι πως είναι δυνατόν από την μία πλευρά να παραπέμπω τον jboy να απευθυνθεί για κάποιο θέμα σε έναν μαρξιστή – υπονοώντας πως εγώ δεν είμαι – και «από την άλλη στον μεταξύ μας διάλογο» να επικαλούμαι «συνεχώς τον Μαρξ ή τους μαρξιστές για να αποδείξω ότι η ΚΑΟ δεν είναι τίποτα άλλο από ένα καπιταλιστικό σωσίβιο και οι συνεταιρισμένοι εργάτες η μελλοντική αστική (εκμεταλλεύτρια) τάξη».
Εδώ φίλε Αγγέλου με αδικείς κατάφωρα. Τόσο σε σχέση με την ΚΑΟ όσο και σχετικά με τα επιχειρήματα που έχω αναπτύξει στην κριτική που ασκώ στο Μ παραπέμποντας κυρίως σε μέλη του συνεργατικού κινήματος (εσύ δεν χαρακτήρισες την έκθεση της Kasmir σαν τη μόνη που έχει ασκηθεί από αριστερά;).
Εάν αύριο κλείσει η επιχείρηση όπου εργάζομαι, η πρώτη μου σκέψη είναι εάν και πως θα μπορούσα να την δουλέψω μαζί με τους συναδέλφους μου σε ένα συνεργατικό επιχειρηματικό πρότυπο. Θεωρώ πως οι συνεργατικές επιχειρήσεις αποτελούν μία άμεση και χρήσιμη λύση στο καυτό πρόβλημα της ανεργίας που μαστίζει την ελληνική κοινωνία (ιδιαίτερα την Β. Ελλάδα). Χρήσιμη είναι γιατί μέσα από την ομαδική και συγκριτικά πιο ισότιμη εργασία στην οποία αυτές βασίζονται, οι εργαζόμενοι αναπτύσσουν κοινωνικές σχέσεις αλληλεγγύης, μαθαίνουν να λειτουργούν την επιχείρηση με συλλογικό και πιο υπεύθυνο τρόπο και αποκτούν πολύτιμες εργασιακές εμπειρίες που σίγουρα θα τους χρησιμεύσουν σε περίπτωση σοσιαλιστικής κοινωνικής αλλαγής. Είναι πραγματικό σχολείο. Συγχρόνως είναι μία βασική μορφή κοινωνικής άμυνας στην ανεργία και την εξαθλίωση.
Γι’ αυτό ακριβώς πιστεύω ότι αποτελούν ένα είδος προπλάσματος για την κοινωνική αλλαγή, ένα είδος σοσιαλιστικού 'εν δυνάμει' εγχειρήματος.
Αλλά μέχρις εκεί. Γιατί όπως φρόντισα να εξηγήσω όσο πιο αναλυτικά μπορούσα, ένας συνεταιρισμός που αρχίζει να αναπτύσσεται και να γιγαντώνεται μέσα σε καπιταλιστικά πλαίσια, αναπότρεπτα θα οδηγηθεί για λόγους επιβίωσης σε καπιταλιστικές πρακτικές, λογικές και νοοτροπίες. Το ‘εν δυνάμει’ σοσιαλιστικό εγχείρημα κρύβει και την αντίστροφη δυνατότητα καπιταλιστικής αφομοίωσης, την οποία διακρίνω πιο καθαρά στην περίπτωση Μ.
Σημαίνει αυτό πως είμαι ενάντιος στην ΚΑΟ ή στη κίνηση ΠΡΩΣΚΑΛΟ ; Όχι βεβαίως, γι’ αυτό και τις καλωσόρισα από την αρχή (βλ ποστ Κ. Νικολάου).
Η διαφορά μας κ. Αγγέλου δεν βρίσκεται εκεί. Βρίσκεται στον ιδεολογικό μανδύα με το οποίο εξ ορισμού περιβάλλεις το συνεταιριστικό πρότυπο και ειδικά το μοντέλο Μ όταν μιλάς για κατάργηση των σχέσεων εκμετάλλευσης και βαθμιαία μετάβαση στον σοσιαλισμό μέσω της εξάπλωσής του. Και αυτό το κάνεις πρώτα κόντρα σε μία σειρά ενδείξεις και αποδείξεις (εδώ ήταν το βάρος της ανάλυσής μου) και δευτερευόντως επειδή το διαψεύδει ο Μαρξ και η θεωρία του.
Το ότι δεν θεωρώ τον εαυτό μου μαρξιστή, δεν σημαίνει πως δεν έχω άποψη για τον μαρξισμό και δεν μπορώ να κρίνω οποιονδήποτε αναφέρεται στη θεωρία του Μαρξ. Εξάλλου, ποτέ δεν μίλησα για δικτατορία του προλεταριάτου ή για κρατικό κεντρικό σχεδιασμό ή για κοινωνικοποίηση έχοντας σε παρένθεση την κρατικοποίηση όπως μου αποδίδεις. Ο όρος που κατά κανόνα χρησιμοποιώ είναι 'δημοκρατία των εργαζομένων', μιλώ για κοινωνικοποίηση (σκέτα) και προτείνω τον συμμετοχικό σχεδιασμό στην βάση των ελεύθερα και δημοκρατικά οργανωμένων παραγωγών, αν αυτά σου λένε κάτι διαφορετικό από τον μαρξισμό-λενινισμό τον οποίο θεωρείς ότι ασπάζομαι.
Τέλος, πρέπει να σου πω ότι διαφωνώ με τον τρόπο που αξιολογείς το όντως αποτυχημένο σοβιετικό εγχείρημα και τα διδάγματα του 20ου αιώνα, τον οποίο θεωρώ πρόχειρο και επιφανειακό αλλά δεν θα μπω σε λεπτομέρειες εδώ (μπορείς να δεις προηγούμενα κείμενα μου) γιατί θα πρέπει να γράφω μία εβδομάδα περί αυτού. Θα σου πω απλά, ότι οι αποτυχίες της βαθμιαίας, ειρηνικής, συνεταιριστικής και σοσιαλδημοκρατικής μετάβασης στον σοσιαλισμό που έχουν ιστορία πάνω από δύο αιώνες θα έπρεπε να σε βάλουν σε ακόμη μεγαλύτερες σκέψεις για την ιδεολογική ταυτότητα και προοπτική με την οποία επενδύεις στην ΚΑΟ.
Αγαπητέ κ. Καλλωνιάτη, από το ποστ του κ. Νικολάου μέχρι τη δική μου παραπομπή μεσολαβεί το δικό σας ποστ και το σημείο που προκαλεί το δικό μου αντίστοιχο σχολιασμό (το παραθέτω αυτούσιο):
«Στο πρόγραμμα της Γκότα του γερμανικού σοσιαλδημοκρατικού κόμματος το 1875 αναφέρεται μεταξύ άλλων το εξής: «Για να ανοίξει τον δρόμο προς τη λύση του κοινωνικού ζητήματος, το Γερμανικό Εργατικό Κόμμα ζητάει να ιδρυθούν παραγωγικοί συνεταιρισμοί, με κρατική βοήθεια κάτω από τον δημοκρατικό έλεγχο του εργαζόμενου λαού. Οι παραγωγικοί συνεταιρισμοί πρέπει να δημιουργηθούν, για τη βιομηχανία και τη γεωργία σε τέτοια έκταση που από αυτούς να ξεπηδήσει η σοσιαλιστική οργάνωση της εργασίας της συνολικής εργασίας».
Στην λασσαλικής έμπνευσης αυτή προσέγγιση του ζητήματος των παραγωγικών συνεταιρισμών σε σχέση με την σοσιαλιστική αλλαγή των παραγωγικών σχέσεων ο Μαρξ απάντησε ως εξής στην «Κριτική του Προγράμματος της Γκότα»: «Η ‘σοσιαλιστική οργάνωση της συνολικής εργασίας’ αντί να ξεπηδά από την επαναστατική πορεία μετατροπής της κοινωνίας, ξεπηδά από την ‘κρατική βοήθεια’ που δίνει το κράτος σε παραγωγικούς συνεταιρισμούς, που τους δημιουργεί αυτό και όχι ο εργάτης. Αυτό είναι αντάξιο της φαντασίας του Λασσάλ, ότι με κρατικά δάνεια μπορεί κανείς να κτίσει μία νέα κοινωνία ακριβώς όπως φτιάχνει έναν καινούργιο σιδηρόδρομο! Από ένα υπόλειμμα ντροπής βάζουν την ‘κρατική βοήθεια’ κάτω από τον δημοκρατικό έλεγχο του ‘εργαζόμενου λαού’… Το ότι οι εργάτες θέλουν να δημιουργήσουν τους όρους της συντροφικής (συνεργατικής, ΚΚ) παραγωγής σε κοινωνική κλίμακα και πρώτα για τη χώρα τους σε εθνική κλίμακα, αυτό σημαίνει μονάχα ότι δουλεύουν για την ανατροπή των τωρινών όρων παραγωγής και δεν έχει τίποτα το κοινό με την ίδρυση συνεταιριστικών οργανώσεων με κρατική βοήθεια. Όσο για τις τωρινές συνεταιριστικές οργανώσεις έχουν κάποια αξία μόνον εφόσον είναι ανεξάρτητα δημιουργήματα των εργατών και δεν τις προστατεύουν ούτε οι κυβερνήσεις ούτε οι αστοί».
Ο Μαρξ, λοιπόν, ήταν σαφώς υπέρ των παραγωγικών συνεταιρισμών. Πρώτο, όμως, θεωρούσε απαραίτητη την αυτονομία τους από το αστικό κράτος. Δεύτερο, δεν πίστευε πως αυτοί αποτελούσαν σοσιαλιστική όαση στην καπιταλιστική έρημο και πως ήταν ικανοί να μεταβάλλουν τις κοινωνικές σχέσεις παραγωγής συνολικά. Βεβαίως, ο Μαρξ δεν έχει το αλάθητο του Πάπα. Εάν, όμως, προσεγγίζει κανείς το ζήτημα της ΚΑΟ από την σκοπιά της κοινωνικής και σοσιαλιστικής αλλαγής, τότε είναι θαρρώ απαραίτητος ένας αντίλογος σε αυτή την μαρξική λογική».
Δεν θα παραθέσω το δικό μου σχόλιο και πάλι επειδή ήταν αναλυτικό. Θα πω μόνο πως το έκανα για να απαντηθούν μια σειρά ζητήματα που είχαν τεθεί από το δικό σου ποστ και από την «πρόκλησή» σου για μια απάντηση στη «μαρξική λογική». Μετά από αυτά δεν νομίζω ότι είναι δίκαιο να μου καταλογίζεις «εκτροπή». Να επαναλάβω ότι την πορεία του διαλόγου την καθορίζεις εσύ κ. Καλλωνιάτη και συμφωνώ να γίνεται έτσι.
Προφανώς και δεν σου καταλογίζω ως προσωπικές τις απόψεις που αναφέρονται από εσένα, πολύ δε περισσότερο που όπως επισήμανα σε προηγούμενο σχόλιό σου προς τον jboy λες πως σε κάποια θέματα «καλύτερα θα απαντούσε ένας μαρξιστής». Επομένως ο σχολιασμός μου αφορά στον επαναστατικό δρόμο προς το σοσιαλισμό (και το όλο πλαίσιο που τον αφορά) ο οποίος ιστορικά έχει δοκιμαστεί. Δεν αντιλαμβάνομαι γιατί το προσωποποιείς και γιατί θεωρείς επιπόλαιο το χαρακτηρισμό.
κ. Καλλωνιάτη παραθέτω αυτούσιο ένα σημείο του πρώτου σχολίου που έκανα πάνω στο πολιτικο-ιδεολογικό ζήτημα : «Παραμένουν και για μένα προσωπικά ανοιχτοί οι προβληματισμοί σας για το γεγονός ότι η ιδιοκτησία είναι συλλογική όχι κοινωνική και ότι η ΚΑΟ λειτουργεί σε ένα πλαίσιο κυριαρχίας της αγοράς και του ανταγωνισμού, το οποίο προφανώς την επηρεάζει». Νομίζω λοιπόν ότι έχω απαντήσει τουλάχιστο στο σχετικό σχόλιό σου από πριν.
κ. Καλλωνιάτη, σε όλη τη διάρκεια του διαλόγου μας προσπαθώ να ακριβολογώ. Την αναφορά την κάνω για να διακρίνω αυτό που διατυπώνεις εσύ από αυτό που διατυπώνω εγώ. Λοιπόν εσύ μίλησες για ποιοτική αλλαγή των σχέσεων παραγωγής και εγώ για αλλαγή των εκμεταλλευτικών – καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής στο χώρο μιας επιχείρησης ΚΑΟ. Αυτό και τίποτε άλλο.
Σε ότι αφορά στο μαρξισμό : εξ αρχής επισήμανα ότι θεωρώ τον εαυτό μου ανεπαρκή για να απαντήσω στη «μαρξική λογική». Για το λόγο αυτό αντιπαρέρχομαι ειδικά όσα αναφέρονται σ’ αυτό το σημείο του σχολίου σου, το οποίο σε προτρέπω να ξαναδιαβάσεις.
Κ. Καλλωνιάτη, αν ο τρόπος που επιχειρηματολογώ αισθάνεσαι ότι σε αδικεί κατάφωρα, σου ζητώ χίλιες φορές συγγνώμη. Σε ευχαρίστησα εξ αρχής για την αναβάθμιση του θέματος της ΚΑΟ από το οικονομικο-κοινωνικό στο πολιτικο-ιδεολογικό επίπεδο και επισήμανα ότι αυτό το πλαίσιο συζήτησης το θεωρώ πιο ολοκληρωμένο. Αν όμως παρακολουθήσεις προσεκτικά την εξέλιξη του διαλόγου, θα δεις ότι ξεκινάς από μια κριτική με βάση την «μαρξική κριτική του Προγράμματος της Γκότα» (αρχικό ποστ, 22/8), μετά τα σχόλιά μου (27/8 για το οικονομικο-κοινωνικό, 29/8 για το πολιτικο-ιδεολογικό) προχωράς σε παραπομπή στο blog του Louis Proyect (Louis Proyect: The Unrepentant Marxist) και το βιβλίο της Sharryn Kasmir ( 31/8), συνεχίζεις με τον Μαρξ στην 1η Διεθνή (3/9), και στις 4/9 φτάνεις στον Tom Huet τον Kevin Jones και τον J. McNamara. Όσο για την έκθεση της Kasmir ο Louis Proyect αναφέρει ότι είναι η μόνη κριτική που έχει ασκηθεί από αριστερά.
Αγαπητέ κ. Καλλωνιάτη θεωρώ σημαντικό βήμα την άποψη που διατυπώνεις εδώ ότι οι επιχειρήσεις ΚΑΟ «είναι πραγματικό σχολείο»… «Γι’ αυτό ακριβώς πιστεύω ότι αποτελούν ένα είδος προπλάσματος για την κοινωνική αλλαγή, ένα είδος σοσιαλιστικού 'εν δυνάμει' εγχειρήματος». Με αυτή τη δήλωσή σου, την οποία προσυπογράφω, αισθάνομαι ότι βρισκόμαστε πάρα πολύ κοντά και ότι ο διάλογός μας έχει αποδώσει και προς τις δύο κατευθύνσεις:
Προς εμένα έχουν επισημανθεί και αναδειχτεί περισσότερο τα ζητήματα που αφορούν στην αύξηση των μισθολογικών διαφορών, στην κατανομή των κερδών, στους μισθωτούς εργαζόμενους, στη δημοκρατική λειτουργία και τον έλεγχο του μάνατζμεντ από τους εκπροσώπους των χώρων εργασίας. Σε ευχαριστώ γι’ αυτό.
Έχω την εντύπωση όμως ότι ο διάλογός μας επέδρασε θετικά και προς την δική σου πλευρά, αν κρίνω από τα σημεία των σχολίων σου τα οποία δήλωσα ότι προσυπογράφω (σ’ αυτά περιλαμβάνεται και το σημείο της απάντησής σου προς τον jboy, στο σχόλιό σου της 25/8, στο οποίο έχω την εντύπωση ότι αναφέρεσαι στην προσωπική σου άποψη για το σοσιαλισμό και δήλωσα (4/9) ότι οι προσωπικές μας απόψεις βρίσκονται πάρα πολύ κοντά).
Συμφωνώ ακόμη με την άποψή σου ότι : «Το ‘εν δυνάμει’ σοσιαλιστικό εγχείρημα κρύβει και την αντίστροφη δυνατότητα καπιταλιστικής αφομοίωσης» και επισήμανα και εγώ την αυξημένη προσοχή που απαιτείται στο θέμα αυτό. Εκεί που η διαφωνία μας παραμένει είναι ότι εγώ δεν το διακρίνω στην περίπτωση του Μ. Δεν δέχομαι με λίγα λόγια ότι ένα άκρως ανταγωνιστικό προς το καπιταλιστικό εγχείρημα του κόσμου της εργασίας, έχει μετατραπεί σε καπιταλιστικό, είτε από τη γένεση είτε στην πορεία του. Αντιμετωπίζει κινδύνους, αλλά δεν έχει μετατραπεί.
Να σε ευχαριστήσω και πάλι για την κριτική υποστήριξη της ΚΑΟ και της ΠΡΩΣΚΑΛΟ, και να επαναλάβω ότι η πολιτικο-ιδεολογική προσέγγιση που κάνω δεν παραμένει στο οκονομικο-κοινωνικό επίπεδο, αλλά αναφέρεται σε όλα τα επίπεδα της ανθρώπινης δραστηριότητας : οικονομικό, κοινωνικό, πολιτικό, ιδεολογικό. Η ΚΑΟ και η Διακήρυξη της ΠΡΩΣΚΑΛΟ, της οποίας τα βασικά σημεία είχα την ευκαιρία να παρουσιάσω μέσα από τη φιλοξενία σου, είναι σαφής. Με δυο λόγια το πολιτικό καθήκον του κόσμου της εργασίας και η πάλη των τάξεων δεν «ξεχνιέται», αλλά και η αλλαγή των εκμεταλλευτικών-καπιταλιστικών παραγωγικών σχέσεων δεν περιμένει τη «Δευτέρα Παρουσία» της επανάστασης για να καταλάβει την πολιτική εξουσία και μετά να αλλάξει τις σχέσεις παραγωγής.
Εφόσον η διατύπωσή σου είναι :"ο όρος που κατά κανόνα χρησιμοποιώ είναι 'δημοκρατία των εργαζομένων', μιλώ για κοινωνικοποίηση (σκέτα) και προτείνω τον συμμετοχικό σχεδιασμό στην βάση των ελεύθερα και δημοκρατικά οργανωμένων παραγωγών",
τότε όντως αυτά μου λένε πολύ διαφορετικά πράγματα από τον Μαρξισμό – Λενινισμό και έχω τονίσει παραπάνω ότι είμαστε πολύ κοντά. Επαναλαμβάνω πως η κριτική που άσκησα στην προηγούμενη διατύπωση δεν αφορούσε εσένα προσωπικά, αφορούσε την άποψη «αφού έχει ανατραπεί ο καπιταλισμός, το αστικό κράτος και έχει οργανωθεί επαναστατικά σε όλη τη κοινωνία το κράτος των ελεύθερα οργανωμένων παραγωγών».
οποία επενδύεις στην ΚΑΟ.
Για την «πρόχειρη και επιφανειακή» αξιολόγηση του σοβιετικού εγχειρήματος, σου υπενθυμίζω ότι μόλις πριν μου καταλόγισες «εκτροπή» από τη συζήτηση για την ΚΑΟ και το Μοντραγκόν. Όσο για τη χρονική διάρκεια των προσπαθειών, αναφέρθηκα στο γεγονός ότι ο δρόμος της ΚΑΟ δεν υιοθετήθηκε πολιτικά μέχρι σήμερα, από κανένα κόμμα εξουσίας (άρα και τη σοσιαλδημοκρατία), γι΄ αυτό και κατά την προσωπική μου εκτίμηση δεν έχει τα αποτελέσματα που θα μπορούσε να έχει. Με δυο λόγια, αφού το πρόταγμα του πολιτικού στοιχείου απέτυχε, γιατί είναι λάθος να ξεκινήσει ο κόσμος της εργασίας με το οικονομικό-κοινωνικό στοιχείο, χωρίς να αμελεί καθόλου και το πολιτικό-ιδεολογικό;
Τέλος σε ακόμη μεγαλύτερες σκέψεις κ. Καλλωνιάτη με βάζει η προσπάθεια απόρριψης του εγχειρήματος της ΚΑΟ με ιδεολογικο-πολιτικά επιχειρήματα και όχι επειδή υπάρχει κάποιο άλλο πιο επιτυχημένο και πιο «αποδεκτό» πρότυπο, το οποίο να προτείνεται ως εναλλακτικός δρόμος προς το σοσιαλισμό.
Αγαπητέ κ. Αγγέλου δεν θα αντιδικήσω άλλο μαζί σου. Εκτός από τις διαφορές μας έχουμε και τις συμφωνίες μας. Στις οποίες καταλήξαμε μετά από μακροσκελή, επίπονο, συχνά οξύ, αλλά και ειλικρινή και εποικοδομητικό πιστεύω διάλογο.
Προσωπικά είμαι πολύ ευχαριστημένος που τόσο εσύ όσο και ο Κώστας Νικολάου μου δώσατε την ευκαιρία να μάθω ένα σωρό πράγματα που αγνοούσα για το συνεργατικό κίνημα και να σχηματίσω κάποιες απόψεις.
Θεωρώ κοινή επιτυχία το ότι παρά τη μεταξύ μας κατά διαστήματα έντονη αντιπαράθεση κατορθώσαμε να κρατήσουμε το επίπεδο του διαλόγου στα πολιτισμένα πλαίσια της ψύχραιμης λογικής και του σεβασμού των διαφορετικών απόψεων. Κάτι που η εμπειρία μου δείχνει πως δύσκολα διατηρείται όταν κλιμακώνεται ή και εξαντλείται η σύγκρουση επιχειρημάτων. Και σε ευχαριστώ για την πληθωρική και ουσιαστική αυτή συμμετοχή σου.
Κώστα, για να συμπληρώσω κάτι στο παραπάνω, από τα λεγόμενά σου φαίνεται ότι είσαι αρκετά σίγουρος για το σύστημα που υποστηρίζεις. Οπότε στο επόμενο πόστ σου (άμα σου βαστάει:-)) αντί να γράψεις για το τι πάει στραβά με τον καπιταλισμό, γράψε το όραμά σου, ένα παράθυρο αν θες, στην κοινωνία που φαντάζεσαι και στον τρόπο που θα γίνονται οι οικονομικές συναλλαγές. Και μη μου γράψεις ότι ο καθένας θα αμείβεται με βάση τις ανάγκες του και άλλα τέτοια χριστιανικά. Θέλω να απαντήσεις:
1) Πώς θα καθορίζονται οι ανάγκες του κάθε ενός
2) Πώς θα καθορίζονται οι αξίες ώστε να αντικατοπτρίζουν τη σπανιότητα κάθε δευτερόλεπτο και σε κάθε συναλλαγή.
3) Πώς θα ρυθμίζεται η παραγωγή κάθε μέρα και πώς θα υπολογίζονται οι διακυμάνσεις της ζήτησης 1,000,000 πελατών μιας επιχείρησης.
4) Αν μια επιχείρηση δεν έχει πελάτες θα κλείνει ή όχι; Αν ναι, οι εργαζόμενοι τι θα κάνουν;
Αυτές είναι μερικές μόνο από τις πολλές ερωτήσεις μου. Κάνε μια αρχή και βλέπουμε...
Μάλιστα. Δηλαδή για να καταλάβω jboy, με προκαλείς - αν είμαι μάγκας και 'μου βαστάει' - να γράψω μία επιστημονική διατριβή για τους Διαλόγους σχετικά με το πως θα δουλεύει η οικονομία στον σοσιαλισμό του μέλλοντός μου.
Και όχι μόνον αυτό. Αλλά μου βάζεις και τους τέσσερις όρους-πλαίσιο των ερωτήσεων που θες να απαντήσω (με υποσχετικές για συνέχεια). Κάποιο άλλο αίτημα φίλε jboy μήπως ; Να ξέρεις, όμως, πως οι παραγγελιές πληρώνονται. Τέλος πάντων. Κάποια στιγμή θα γράψουμε και γι' αυτά. Στο βαθμό που μπορούμε εννοείται. Και χωρίς τη βεβαιότητα που ορισμένοι αποζητούν. Τέτοια βεβαιότητα μπορεί να υπάρχει μόνον για όσα βιώνουμε και γνωρίζουμε από το υπάρχον σύστημα...